Nysa Kłodzka: trzy oblicza rzeki spod Śnieżnika

Most gotycki w Kłodzku

Kronikarz Georg Promnitz zapisał w XVII wieku, że w 1286 roku wszystkie wsie należące do Kłodzka musiały oddawać jaja. Dwóch pachołków miejskich odbierało białka, a żółtka sprzedawano po halerzu za łyżkę. Białka trafiały do wapna używanego przy budowie mostu nad Młynówką. Urząd Miasta przytacza ten przekaz w opisie mostu.

Karta rzeki

Nysa Kłodzka

Bystrzyca Kłodzka → Kamieniec Ząbkowicki · 3 odcinki

Trasa: umiarkowana

~48 km

szlak kajakowy

3

odcinki

3

biwaki i kempingi

2

przystanie i slipy

1. 01Bystrzyca Kłodzka-Kłodzko~20 km
2. 02Kłodzko-Bardo~17 km
3. 03Bardo-Kamieniec Ząbkowicki~11 km

Biwaki, kempingi, przystanie i slipy:
punkty z mapy w pasie 250 m od szlaku.

Most zbudowano w miejscu wcześniejszego drewnianego, gdzieś między końcem XIII a końcem XIV wieku. Miał dwie bramy, z których górna była basztą w murach miasta. Pierwszą rzeźbą na moście była Pieta, ufundowana przez starostę kłodzkiego hrabiego Jana Jerzego von Götzen i jego żonę. Mieszczanie postawili grupę św. Franciszka Ksawerego w 1714 roku jako wotum za ocalenie od zarazy.

Most porównuje się z praskim Mostem Karola, od którego jest starszy. Potocznie nazywa się go Mostem św. Jana albo Mostem Wita Stwosza, ale te nazwy nie mają uzasadnienia. Miasto nazywa go mostem gotyckim. Przetrzymał powódź z 1997 roku. Na jego konstrukcji widać ślad najwyższego poziomu wody.

Znaki wielkiej wody

W kościele franciszkanów w Kłodzku zaznaczono poziomy dawnych powodzi, w tym tej z 1783 roku. W 1938 roku ponad siedmiometrowa fala przykryła dworzec kolejowy warstwą namułu o grubości 1,75 metra.

W lipcu 1997 roku powódź tysiąclecia podniosła wodę w Kłodzku o 8,71 metra ponad zwykły poziom. Inne źródła mówią o ośmiu i pół albo dziewięciu metrach. Cztery kilkusetletnie kamienice podmyte przez rzekę zawaliły się.

Po przerwaniu wału niedaleko kładki dla pieszych, w okolicy jazu, woda zalała Osiedle Nysa. Blisko 600 mieszkań zostało całkowicie zniszczonych.

We wrześniu 2024 roku woda w kościele franciszkanów niemal zrównała się z poziomem z 1997 roku, ale go nie przekroczyła. Według IMGW stan alarmowy w Kłodzku był przekroczony przez pięć dni, a w porannym pomiarze przekroczenie wyniosło 390 cm.

Wiceprezes Wód Polskich mówił na sesji rady powiatu, że w niektórych miejscach na Ziemi Kłodzkiej wystąpiła woda, która w teorii zdarza się raz na 500 lat. Pojawiła się tu dwa razy w ciągu kilkudziesięciu lat.

Skąd płynie Nysa Kłodzka

Źródła Nysy Kłodzkiej są w Masywie Śnieżnika, na zboczach Puchacza i Trójmorskiego Wierchu. Za najwyższe i najdalsze uznano źródło na wysokości 1006 metrów, nazwane „Szczodre”. Woda wypływa tam z dwóch małych źródełek oddalonych od siebie o metr.

Masyw Śnieżnika nazywa się „strzechą Europy”, bo z Trójmorskiego Wierchu woda spływa do trzech mórz: Morawą do Czarnego, Nysą Kłodzką do Bałtyku i Orlicą do Północnego. Nazwę szczytu wprowadził po wojnie Mieczysław Orłowicz.

Rzeka płynie przez Kotlinę Kłodzką, a koło Barda przebija się przez Góry Bardzkie. Poniżej Nysy, na Nizinie Śląskiej, skręca na północ, mija Skorogoszcz i w zachodnich okolicach wsi Rybna wpada do Odry, na 181. kilometrze jej biegu. Największym prawobrzeżnym sudeckim dopływem jest Biała Lądecka, która zbiera potoki z północnych stoków Masywu Śnieżnika.

Śnieżnicki Park Krajobrazowy

Sama dolina Nysy Kłodzkiej, Rów Górnej Nysy, leży poza parkiem. Park zaczyna się na wschód od niej, a jego skały metamorficzne oddziela od rowu stromy uskok. W otulinie parku leży gmina Międzylesie, przez którą płynie najwyższy odcinek rzeki.

Park utworzyła Wojewódzka Rada Narodowa w Wałbrzychu jesienią 1981 roku, żeby chronić Masyw Śnieżnika, Góry Bialskie i Góry Złote. Artykuł naukowy podaje datę 28 października, a National Geographic – 9 listopada. To jeden z najstarszych parków krajobrazowych w kraju. Park do dziś nie ma planu ochrony.

Potoki parku niosą wodę w ogromnej większości pierwszej klasy czystości. Przed powodziami miały chronić suche zbiorniki na Wilczce w Międzygórzu i na Morawce w Stroniu Śląskim. W dorzeczu Nysy Kłodzkiej i Białej Lądeckiej działało wiele tartaków i młynów wodnych, najwięcej w okresie międzywojennym.

W 1966 roku w kamieniołomie w Kletnie odstrzelono ścianę. Ukazał się otwór z kośćmi, między innymi niedźwiedzia jaskiniowego. Tak odkryto Jaskinię Niedźwiedzią. Zarządca parku podaje około 3,5 km korytarzy, a National Geographic – około 4,5 km.

Złoto w Złotym Stoku wydobywano już w XIII wieku, a rudy żelaza w Kletnie – w XII wieku. W XIX wieku Marianna Orańska na krótko wznowiła wydobycie rudy w Kletnie, a po II wojnie światowej wydobywano tam uran.

Powódź 2024 i odbudowa

Suchy zbiornik w Stroniu Śląskim zbudowano na Morawce, dopływie Białej Lądeckiej. W niedzielę 15 września 2024 roku przed jedenastą woda rozmyła jego ziemną zaporę. Wody Polskie podały, że zbiornik był przygotowany na przepływ 70–80 m³ na sekundę, a przyjął falę czterokrotnie większą. Przyczyny, jak napisały, muszą zostać zbadane.

Tego dnia w powiecie kłodzkim zarządzono ewakuację 1600 osób, między innymi w Kłodzku i Bystrzycy Kłodzkiej. Woda zniszczyła dużą część Kłodzka. Ucierpiały też Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, Bystrzyca Kłodzka, Nysa i Lewin Brzeski.

Zbiornik Topola tego samego dnia w południe przekroczył maksymalny poziom piętrzenia, a po szesnastej nastąpiła awaria przelewu. Tak podają Wody Polskie, a Wikipedia pisze o następnym dniu. Woda z Topoli przeszła przez Kozielno i zalała niższe części Paczkowa.

Do kaskady nyskiej dopływało w kulminacji szacunkowo 2030 m³ na sekundę. Zbiornik Nysa zrzucał do 1000 m³ na sekundę, więcej, niż mieści koryto w mieście. Instrukcja zbiornika na to pozwala, a zgodnie z nią zalano około 90% Lewina Brzeskiego i znaczną część Skorogoszczy.

Znaczną część Nysy zalała Biała Głuchołaska. Ta górska rzeka zaczyna się w czeskiej wsi Biała pod Pradziadem, na stokach Wysokich Jesioników. Do Nysy Kłodzkiej uchodzi przez Jezioro Nyskie. Tym razem przerwała wały powyżej Białej Nyskiej, ominęła jezioro i wpłynęła do miasta przez pola.

W Bardzie Wody Polskie zabezpieczyły jeszcze w 2024 roku wyrwę w prawym brzegu przy ulicy Skalnej. W Nysie umocniono prawy brzeg od pierwszego jazu do Mostu Bema. W Stroniu Śląskim prace zabezpieczające skończono w marcu 2025 roku, a nowy zbiornik jest dopiero w fazie dokumentacji.

Jesienią 2025 roku w Topoli zbudowano grodzę, czyli tymczasową barierę do czasu pełnej odbudowy przelewu. Trwało jeszcze udrożnienie i odtworzenie koryta od Kłodzka do Pilc, czyli przez cały Przełom Bardzki. Remont umocnień brzegowych od zapory w Nysie do ujścia był wtedy na etapie przetargu.

Wody Polskie zamówiły też dokumentację zbiornika w Kamieńcu Ząbkowickim. Ma pomieścić dwa razy więcej wody, niż przeszło przez Bardo we wrześniu 2024 roku.

Przełom Bardzki

Przełom ciągnie się przez 15 km, od ujścia Ścinawki w Ścinawicy do Przyłęku, już poniżej Barda. Rzeka płynie w nim pięcioma wielkimi meandrami, a szerokie zakola sprawiają, że przypomina raczej rzekę nizinną niż górską. National Geographic opisuje, że dolina zwęża się miejscami do kilkudziesięciu metrów, a skalne ściany wznoszą się 50–60 metrów nad wodę.

Latem nurt pokrywają białe kwiaty włosienicznika pędzelkowatego. Ta roślina rośnie tylko w czystej, natlenionej i szybko płynącej wodzie. W nurcie żerują pluszcze i pliszki górskie, a polują zimorodki. Na zboczach pasą się muflony sprowadzone tu przez człowieka.

Przełom nie leży w parku krajobrazowym. Chronią go obszar chronionego krajobrazu „Góry Bardzkie i Sowie” oraz obszar Natura 2000 „Góry Bardzkie”. Drugi, krótszy przełom, tuż na północ od Kłodzka, między Młynowem a Opolnicą, chroni osobny obszar Natura 2000.

Nad Bardem widać obryw skalny. Według czeskiego serwisu turystycznego w sierpniu 1598 roku, po długich i obfitych deszczach, oderwała się część zbocza Góry Bardzkiej nad miasteczkiem. Badacz z Uniwersytetu Wrocławskiego odnotowuje w tym samym miesiącu wielką powódź na Ziemi Kłodzkiej. Rada Miejska w Bardzie ustanowiła zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Obryw skalny”.

Legenda mówi, że rzeka podmywała Górę Bardzką i groziła zalaniem miasta, a zakonnik Mateusz z dziećmi modlił się przed figurą Maryi i nurt zmienił bieg. Proboszcz bazyliki mówił National Geographic, że dokładna data powstania figurki Matki Bożej Bardzkiej nie jest znana, ale przyjmuje się rok 1011, z marginesem około 30 lat. Portal Wrocławia podaje za badaniami radiowęglowymi około 1060 roku.

Kajakiem po górnej Nysie

PTTK uznaje za dostępny dla kajaka odcinek od Długopola-Zdroju do Mikolina. Opis powstał po spływach w latach 90., przed powodzią z 1997 roku, przed powstaniem zbiorników Topola i Kozielno oraz przed powodzią z 2024 roku.

Z kilometrażu PTTK wynika, że z Bystrzycy Kłodzkiej do Kłodzka jest około 21 km, z Kłodzka do Barda około 19 km, a z Barda do Kamieńca Ząbkowickiego około 13 km.

Trudność do Paczkowa PTTK ocenia przeciętnie na WW I, najłatwiejszą klasę wody górskiej. Przełom Kłodzko–Bardo opisuje jako lesisty, miejscami skalisty, ale łatwy. Bystrza i szypoty występują głównie w górnym biegu, powyżej Kłodzka. Sztuczne progi w dużej części da się spłynąć, ale każdy trzeba wcześniej ocenić z brzegu.

Najwięcej progów jest w górnym biegu: trzy w Długopolu-Zdroju, kolejne w Długopolu Dolnym, sześć w Bystrzycy Kłodzkiej, próg w Gorzanowie, trzy przy ujściu Białej Lądeckiej, próg w Kłodzku i kolejny za miastem. Dalej, w Młynowie, jest rozmyty próg, który PTTK nazywa najtrudniejszym miejscem trasy i radzi spłynąć prawą stroną. Kolejne progi są w Opolnicy i w Przyłęku.

Część tych budowli jest przebudowywana. W centrum Kłodzka pozwolenie wodnoprawne przewiduje częściową rozbiórkę progu jazu, budowę bystrza o szorstkim dnie i przepławki dla ryb. Jaz i progi w Bystrzycy Kłodzkiej przebudowuje się na bystrza. We wrześniu 2025 roku prace w Kłodzku, Bystrzycy, Długopolu i Międzylesiu jeszcze trwały.

Według PTTK Nysa Kłodzka jest spławna w zasadzie tylko wiosną, później może brakować wody. W marcu i kwietniu średni przepływ poniżej Międzylesia wynosi 130–180% średniego rocznego. Starszy przewodnik S. Gabryszewskiego podawał, że rzeka w większej części nie nadaje się do turystyki wodnej z powodu małej ilości wody wiosną, latem i jesienią.

Latem Przełomem Bardzkim organizuje się spływy pontonami. Startują w Ławicy, kilkanaście kilometrów powyżej Barda. Trwają zwykle trzy–cztery godziny i kończą się w Bardzie przy ulicy Skalnej, pod obrywem. We wrześniu 2016 roku, przy niskiej wodzie, uczestnicy musieli wyskakiwać z pontonów i ściągać je z mielizn oraz kamieni. Wszystkie odcinki są na mapie poniżej, a własną trasę wyznaczysz w trybie „Po swojemu”.

Zbiorniki: Topola, Kozielno, Otmuchów i Nysa

Kaskadę Nysy Kłodzkiej tworzą cztery zbiorniki. Najstarszy jest Otmuchów. Już w 1905 roku pruski Landtag przyznał pieniądze na zbiorniki próbne w dorzeczu Odry, a badania wskazały Otmuchów jako najlepsze miejsce. Zbiornik miał gromadzić wodę z wiosennych roztopów i oddawać ją latem Odrze, żeby barki z węglem z Górnego Śląska nie stawały na mieliznach. Miał też zatrzymywać wiosenne wezbrania, które pustoszyły dolinę.

Roboty ziemne wygrały w lutym 1928 roku firmy Julius Berger z Berlina i Polensky & Zöllner. Przy przerzucaniu ziemi pracowało 41 lokomotyw i kilkaset wagonów na torach polowych. Według „Die Bautechnik” wał miał mieć 6,5 km długości.

Kolej z Nysy do Kamieńca przeniesiono na skraj zbiornika, a nowy nasyp kolejowy stał się zarazem wałem. Zbiornik i elektrownię otwarto w czerwcu 1933 roku. Rok później broszura „Ottmachau, die Staubeckenstadt” pisała, że gdzie dziś lśni tafla, jeszcze niedawno falowały łany zboża. Z jeziora wyłaniały się ruiny wsi Ellguth, częściowo zalanej przy budowie.

Jezioro Nyskie zbudowano w 1971 roku. Pod wodą zniknęły wsie Brzezina Polska, notowana w „Liber fundationis” z przełomu XIII i XIV wieku, Miedniki, Różanka oraz część Głębinowa. Ludzi wysiedlono.

Budowniczowie zbiornika nie rozebrali wsi do końca. Autor locji Jeziora Nyskiego, którą udostępnia Klub Żeglarski Nysa, od 2002 roku sam mierzył dno. W Miednikach opisał wyburzone, ale nieusunięte zabudowania. Gruz, beton, kamienne koryta i słupki tworzą tam rafy, które wznoszą się nawet ponad metr nad dno. Podobne miejsca są w Różance, Brzezinie Polskiej i w zatopionej części Głębinowa, którą żeglarze nazywają Atlantydą. Przy budowie ścięto też las, ale pnie zostały i sterczą z dna nawet na metr.

Przed powodzią z 1997 roku woda była wyżej i wszystkie te miejsca leżały głęboko. Po powodzi zwiększono rezerwę na wielką wodę i przez kilka lat utrzymywano lustro około 3,5 metra niżej. Na ówczesnym brzegu wyrosły wierzby. W 2004 roku poziom podniesiono o metr, więc przy wyższej wodzie zarośla ograniczają otwarte jezioro, a miejscami zamykają dostęp do jego dalszych części.

Najmłodsze są Topola i Kozielno między Kamieńcem Ząbkowickim a Paczkowem, nazywane razem Zalewem Paczkowskim. Po powodzi z 1997 roku budowa Topoli trafiła do narodowego programu odbudowy.

Opis PTTK z lat 90. prowadził kajak przez Topolę do Paczkowa korytem, z progiem i trudnym bystrzem za mostem w Topoli. Od 2002 roku jest tam zalew.

Zbiorniki Otmuchowski i Nyski to obszary ochrony ptaków Natura 2000. Projekt planu zadań ochronnych dla Zbiornika Otmuchowskiego zakłada utrzymanie kolonii czapli siwej powyżej 160 par i tysięcy gęsi zbożowych nocujących na zbiorniku podczas przelotów. Jesienią gęsi odpoczywają na odsłoniętym, błotnistym dnie. Projekt wymienia jako zagrożenie płoszenie ich przez ludzi, pojazdy i psy.

Lokalna grupa działania Nyskie Księstwo Jezior i Gór wyznaczyła Wodny Szlak: punkty przy jeziorach, stawach i rzekach dawnego księstwa nyskiego. Przy każdym jest słup z opisem miejsca, mapą i kodem QR. Nad Nysą Kłodzką i jej zbiornikami są wśród nich Kozielno, Otmuchów, Ścibórz nad Jeziorem Otmuchowskim i Skorochów nad Jeziorem Nyskim.

Dwie mniejsze wody powstały w dawnych wyrobiskach. Zbiornik na Łączkach w gminie Głuchołazy, między Biskupowem a Wilamowicami Nyskimi, wypełnia wyrobisko po glinie, przy którym działała cegielnia. Ma ponad 4 ha i około 18 metrów głębokości, a dzierżawi go koło PZW w Głuchołazach. Punkt Informacji Turystycznej w Nysie opisał mi go jako miejsce mało znane, na które przyjeżdżają głównie wędkarze.

W Nadziejowie koło Otmuchowa woda zalała kamieniołom granitu, nieczynny od lat 70. Ściany wyrobiska mają do 25 metrów. Nurkuje tu wiele osób, a Państwowa Straż Pożarna w Nysie prowadzi tu szkolenia.

Miasta nad Nysą Kłodzką

Bystrzycę Kłodzką otaczają fragmenty murów z pierwszej połowy XIV wieku z Bramą Wodną, Basztą Kłodzką i Basztą Rycerską. W mieście działa jedyne w Polsce Muzeum Filumenistyczne.

Pierwsza wzmianka o Kłodzku wiąże się z datą śmierci Sławnika – 981 rokiem zanotowanym przez czeskiego kronikarza Kosmasa. W 1458 roku Jerzy z Podiebradów ustanowił Kłodzko siedzibą hrabstwa.

Twierdza Kłodzko przeszła w ręce pruskie w 1742 roku. Od następnego roku rozbudowywał ją holenderski inżynier Gerhard Cornelius von Walrave, także o fort na Owczej Górze, po drugiej stronie Nysy. W latach 70. XVIII wieku wyburzono resztki średniowiecznego zamku i zbudowano donżon.

W 1807 roku, po trzech miesiącach oblężenia, Francuzi przypuścili nocny szturm. Kapitulację podpisano w czerwcu, z terminem wydania twierdzy pod koniec lipca. Pokój w Tylży sprawił, że twierdza została pruska. Dziś zwiedza się ją trasą podziemną długą na około kilometr.

W Kamieńcu Ząbkowickim od 1247 do 1810 roku istniało opactwo cystersów. Dobra po nim kupiła księżniczka Fryderyka Luiza Wilhelmina, żona Wilhelma I Orańskiego. W 1838 roku Marianna Orańska zleciła projekt pałacu Karlowi Friedrichowi Schinklowi. Budowę prowadził jego uczeń Ferdinand Martius.

Prace stanęły po rozwodzie Marianny z Albrechtem Pruskim. Rozwód był skandalem: Marianna miała romans z koniuszym Johannem von Rossumem i nie wolno jej było przebywać w Prusach dłużej niż 24 godziny. Żeby doglądać budowy, kupiła majątek Bílá Voda, 12 km od Kamieńca. Budowę zamknięto w 1872 roku odsłonięciem posągu Nike.

W 2024 roku Kamieniec Ząbkowicki z pałacem, parkiem i dawnym opactwem uznano za pomnik historii. W jego granicach jest też kamienny most nad dawnym kanałem młynówki.

Paczków otaczają mury z XIV–XVI wieku z 19 basztami i trzema wieżami bramnymi, nazywane śląskim Carcassonne. Zamek w Otmuchowie przekazał biskupstwu wrocławskiemu książę Jarosław. Nysę nazywano śląskim Rzymem. Do 1810 roku była stolicą księstwa biskupów wrocławskich, a Prusacy zamienili ją w twierdzę.

Lewin Brzeski lokowano w 1250 roku, a w 1333 roku prawa miejskie potwierdził książę brzeski Bolesław III.

Dolny bieg do Odry

Poniżej zapory Jeziora Nyskiego rzeka znów płynie korytem. Na miejskim odcinku w Nysie są trzy jazy, a kolejny jaz znajduje się w Lewinie Brzeskim. Opisu przenosek przy tych budowlach nie znalazłem.

Spływy po dolnej Nysie zaczynają się w samym mieście. Samochód zostawiasz na mecie w Piątkowicach przed Domem Ludowym, a organizator przewozi cię ze sprzętem na start w Nysie przy Alei Wojska Polskiego, za działkami. Do Piątkowic płyniesz od dwóch i pół do trzech i pół godziny. Organizator opisuje ten odcinek jako szeroką rzekę o spokojnym nurcie i łagodnych brzegach.

Poniżej Lewina koryto jest za wąskie i ma lokalne wypłycenia z rumowiska, razem na około 1,8 km. Dolny bieg w województwie opolskim chroni obszar Natura 2000 „Opolska Dolina Nysy Kłodzkiej”. W 1997 i w 2024 roku w Nysie, Lewinie Brzeskim, Skorogoszczy i Wronowie woda przelewała się przez wały.

Blisko Białej Głuchołaskiej, a od Nysy do Skorogoszczy blisko Nysy Kłodzkiej, biegnie szlak pielgrzymi Nyska Droga św. Jakuba. Powstał w 2010 roku i ma około 160 km. Zaczyna się przy źródle św. Jakuba na zboczu Góry Parkowej w Górach Opawskich, prowadzi przez Głuchołazy i bazylikę św. Jakuba w Nysie, a w Skorogoszczy łączy się z drogą Via Regia.

Bezpieczeństwo

Kamizelkę załóż i dopasuj jeszcze na brzegu. Każdy próg obejrzyj z brzegu, zanim spróbujesz go spłynąć. Po powodzi z 2024 roku i przebudowach jazów budowle w korycie mogą wyglądać inaczej niż w opisach sprzed kilku lat.

Przy wysokiej wodzie nie wypływaj. Po ulewach i gwałtownych roztopach woda spływa tu w krótkim czasie. W 1997 i 2024 roku w niektórych miejscach Ziemi Kłodzkiej wystąpiła woda, która w teorii zdarza się raz na 500 lat. Przy niskiej wodzie licz się z tym, że trzeba będzie wysiadać na mieliznach i kamieniach.

Na Jeziorze Nyskim przy niskiej wodzie omijaj rejony zatopionych wsi. Przy zatopionej części Głębinowa trzymaj się aż 400 metrów od kamiennego brzegu, jak radzi locja. W upalne lata na jeziorze pojawiają się sinice, więc przed kąpielą sprawdź, czy woda nie zakwitła.

O aktualny stan przystani i miejsc wodowania pytaj tych, którzy pracują na wodzie. Punkt Informacji Turystycznej w Nysie wskazał mi organizatorów spływów po Nysie Kłodzkiej, ośrodek Akwa Marina w Skorochowie i Klub Żeglarski Nysa.

Przed wyjazdem sprawdź aktualny stan wody i komunikaty Wód Polskich o pracach w korycie. Więcej o przygotowaniu do spływu znajdziesz w poradniku o bezpieczeństwie na wodzie.

Zobacz szlak na interaktywnej mapie Kliknij, aby wczytać mapę z narysowanym przebiegiem trasy

Tekst powstał we współpracy z Punktem Informacji Turystycznej w Nysie.