San: od Bieszczadów po Wisłę

San – jedna rzeka, trzy oblicza

San to jedna z najdłuższych i najpiękniejszych rzek Polski – liczy 458 km i zajmuje szóste miejsce pod względem długości w kraju. Bierze początek wysoko w Bieszczadach, w okolicach Sianek, na wysokości około 900 m, na samej granicy z Ukrainą, którą przez pewien odcinek wyznacza. Stamtąd płynie przez Bieszczady, Pogórze Przemyskie i Kotlinę Sandomierską, aż w okolicach Gorzyc oddaje swoje wody Wiśle.

Na tej długiej drodze San zmienia się nie do poznania. Inny jest dziki, górski górny bieg, zamknięty zaporami; inna – popularna wśród kajakarzy karpacka trasa ze żwirowymi łachami; a jeszcze inny szeroki, spokojny, nizinny dolny bieg. Najlepiej więc poznawać go po kolei, od źródeł aż po ujście.

Górny San, zapory i kraina pstrąga

Górny bieg, jeszcze w Bieszczadach, przegradzają dwie zapory. Wyższa z nich, w Solinie, spiętrza Jezioro Solińskie – największy pod względem objętości zbiornik w Polsce i jeden z symboli Bieszczadów, o charakterystycznych, fiordowych brzegach. Kawałek niżej mniejsza zapora w Myczkowcach tworzy Jezioro Myczkowskie. Dlatego Sanu nie da się przepłynąć jednym ciągiem od źródeł: dziki bieg powyżej Soliny to osobny, wymagający odcinek, a sprzęt trzeba przewozić wokół zbiorników.

To właśnie zaporom rzeka zawdzięcza swój wyjątkowy charakter poniżej. Woda wypuszczana z głębi zbiornika jest zimna i czysta nawet latem, dzięki czemu odcinek poniżej Myczkowiec stał się jednym z najsłynniejszych w Polsce łowisk pstrąga i lipienia – a według wielu wędkarzy jednym z najlepszych w Europie. Dla kajakarza oznacza to krystaliczną wodę i rzekę, która nawet w upał zachowuje górski chłód.

Klasyczny szlak: Zwierzyń – Przemyśl

Właściwa trasa kajakowa rusza dopiero poniżej zapory w Myczkowcach, w Zwierzyniu, i biegnie doliną przez Lesko, Sanok i Dynów aż do Przemyśla. Ta popularna trasa liczy około 140 km i zwykle zajmuje od czterech do siedmiu dni, choć łatwo podzielić ją na krótsze etapy. To właśnie tutaj rzeka zachowała naturalny charakter: szerokie żwirowe łachy i krajobrazy trudne do pomylenia z jakimkolwiek innym miejscem w kraju.

Pod względem trudności to rzeka łatwa do umiarkowanie trudnej. Nurt jest tu wyraźnie szybszy niż na rzekach nizinnych, choć nie ma charakteru górskiego. W wielu miejscach San rozlewa się szeroko między żwirowymi wyspami; przy niskim stanie wody trzeba umieć wybrać właściwe koryto, a przy wysokim – zachować ostrożność na zakrętach. Charakterystyczne jest to, że poziom wody zależy w dużej mierze od zrzutów z zapór w Solinie i Myczkowcach, dlatego przed spływem warto sprawdzić jego aktualny stan wody. Z noclegami nie ma problemu – wzdłuż rzeki działają pola namiotowe, gospodarstwa i przystanie.

Dolny San: z Pogórza na nizinę

Za Przemyślem San wcale się nie kończy – płynie jeszcze ponad sto kilometrów przez Kotlinę Sandomierską, aż do Wisły. Tu z karpackiej rzeki robi się rzeka nizinna: koryto się poszerza, nurt słabnie, a brzegi porastają łęgi i nadrzeczne łąki. Ten odcinek bywa omijany przez kajakarzy, a szkoda – oferuje długie, ciche etapy i mnóstwo miejsc do biwaku; polecana jest choćby trasa z Krzeszowa do Niska. To spokojniejsze, ale wciąż piękne zamknięcie biegu rzeki, wśród miast o bogatej, wielowiekowej historii.

Przyroda – od połonin po nadrzeczne łęgi

Przyrodniczo San należy do najcenniejszych rzek Europy Środkowej – podobnie jak górski Dunajec. Górny bieg, w Bieszczadach, jest niemal bezludny i miejscami objęty ochroną – to kraina dużych drapieżników: wilków, rysi i niedźwiedzi, w której rzeka wije się przez dzikie doliny u stóp połonin. Niżej San zachowuje naturalne meandry, szerokie żwirowe łachy i starorzecza, jakich próżno szukać nad większością uregulowanych rzek.

Dolina jest ważną ostoją ptaków. Na żwirowych łachach gniazdują sieweczki rzeczne, brodźce piskliwe oraz rybitwy rzeczne i białoczelne – gatunki, które zniknęły z wielu uregulowanych rzek – a nad wodą można spotkać zimorodka i bieliki. Brzegi porastają łęgi wierzbowe i topolowe, a w spokojniejszych zatokach trzcinowiska i roślinność wodna. Nad wodą i w nadrzecznych zaroślach gospodarują bobry oraz wydry.

Bogaty jest też świat ryb. W nurcie żyją pstrągi potokowe, lipienie, brzany, świnki, klenie i jazie, a w chłodnych wodach poniżej zapór można spotkać także głowacicę – największą z europejskich ryb łososiowatych. Im niżej, tym rzeka cieplejsza i wolniejsza, a jej dolina szersza – tworzy ważny korytarz ekologiczny, który łączy Karpaty z doliną Wisły.

Pogranicze kultur

Dolina Sanu to od wieków pogranicze kultur, i wciąż to widać. Płynąc w dół, mija się nie tylko zamki, ale i liczne kościoły oraz cerkwie – ślady po wielokulturowym, polsko-rusko-łemkowsko-bojkowskim świecie, który współtworzył ten region. Świat ten w dużej mierze zniknął po II wojnie światowej: w ramach akcji „Wisła” z 1947 roku wysiedlono z południowo-wschodniej Polski Łemków, Bojków i Ukraińców, a wiele wsi opustoszało. Najdziksze ślady tej historii – całe doliny rozpoznawalne dziś już tylko po zdziczałych sadach, fundamentach cerkwi i przydrożnych krzyżach – pozostały wyżej, w górnym biegu powyżej zbiorników, którego nie obejmuje klasyczny spływ.

Lesko – brama Bieszczadów

Pierwszym większym miastem na trasie jest Lesko. Przez stulecia było ważnym ośrodkiem handlowym na szlaku przez Karpaty, a nad miastem góruje renesansowy zamek – dawna siedziba Kmitów, a później Krasickich. Dla wielu podróżników to właśnie tu zaczyna się prawdziwa przygoda z Bieszczadami.

Lesko ma też bogate dziedzictwo żydowskie. Zachowała się okazała synagoga z XVII wieku, dziś pełniąca funkcje wystawiennicze, oraz jeden z najstarszych i największych kirkutów w Polsce, z setkami kamiennych macew ukrytych wśród drzew na zboczu nad rzeką.

Sanok – skansen, ikony i Beksiński

Kilkanaście kilometrów dalej leży Sanok, jedno z najciekawszych miast południowo-wschodniej Polski. Działa tu Muzeum Budownictwa Ludowego – największy skansen w Polsce, który zajmuje 38 hektarów i gromadzi ponad 180 obiektów. Zebrano w nim architekturę ludów pogranicza: Bojków, Łemków, Pogórzan i Dolinian, wraz z drewnianymi cerkwiami i kościołami przeniesionymi z całego regionu.

Sanok to także miasto sztuki. W tutejszym zamku mieści się Muzeum Historyczne z jedną z najcenniejszych w Europie galerii ikon oraz z największym na świecie zbiorem prac Zdzisława Beksińskiego, który się tu urodził. Trudno o lepsze miejsce, żeby zejść z wody na pół dnia i zobaczyć coś naprawdę wyjątkowego.

Dynów – kolejką przez Pogórze

Płynąc dalej, mija się Dynów – niewielkie miasto u wrót Pogórza Dynowskiego. Jego wyróżnikiem jest zabytkowa kolej wąskotorowa „Pogórzanin”, kursująca od 1904 roku na liczącej 46 km trasie z Przeworska. Po drodze, w Szklarach, pociąg przejeżdża przez najdłuższy tunel kolei wąskotorowej w Europie, który liczy 602 metry. To pomysł na przerwę w wiosłowaniu, będącą atrakcją samą w sobie.

Przemyśl – twierdza nad Sanem

Najbardziej spektakularnym miastem nad rzeką jest Przemyśl – jedno z najstarszych miast Podkarpacia, przez stulecia leżące na styku wpływów polskich, ruskich, żydowskich, austro-węgierskich i ukraińskich. Do dziś stoją tu obok siebie kościoły, cerkwie, dawne synagogi i kamienice z czasów monarchii habsburskiej, a nad miastem góruje wzgórze zamkowe.

Największe wrażenie robi jednak Twierdza Przemyśl. Pod koniec XIX wieku Austro-Węgry otoczyły miasto zewnętrznym pierścieniem fortów o obwodzie około 45 km, złożonym z siedemnastu fortów głównych i kilkudziesięciu mniejszych – była to trzecia co do wielkości twierdza w Europie, po Antwerpii i Verdun. Podczas I wojny światowej rozegrało się tu jedno z największych oblężeń frontu wschodniego, a wiele fortów można dziś zwiedzać.

Jarosław – miasto wielkich jarmarków

Za Przemyślem, już na nizinie, leży Jarosław. W XVI i XVII wieku słynął z jarmarków należących do największych w Europie – potrafiły ściągać nawet trzydzieści tysięcy kupców z pół kontynentu. Po tej świetności została renesansowa Kamienica Orsettich, wzniesiona dla włoskiego kupca i bankiera Wilhelma Orsettiego – jedna z najpiękniejszych mieszczańskich kamienic w Polsce, dziś siedziba muzeum. Rynek ze starówką wciąż pamięta czasy handlowej potęgi miasta.

Leżajsk – bazylika i cadyk

Niżej rzeka mija Leżajsk, miasto dwóch wielkich pielgrzymek. Stoi tu bazylika oo. Bernardynów z pierwszej połowy XVII wieku, a w niej jedne z najcenniejszych zabytkowych organów w Polsce, na których wciąż odbywają się koncerty. Kawałek dalej, przy dawnym cmentarzu żydowskim, znajduje się ohel cadyka Elimelecha Weisbluma – jedno z najważniejszych miejsc chasydzkich pielgrzymek, do którego co roku ściągają wierni z całego świata.

Ulanów, Rudnik i ujście do Wisły

Ku ujściu San wpływa w krainę żywych tradycji. Ulanów przez wieki był stolicą polskiego flisactwa – budowano tu i naprawiano galary, a stąd wywodzili się retmani i flisacy spławiający drewno w dół rzeki. Do dziś działa tutejsze bractwo flisackie, a tradycje flisackie wpisano na krajową listę niematerialnego dziedzictwa. Pobliski Rudnik nad Sanem to z kolei polska stolica wikliniarstwa, z ponad stupięćdziesięcioletnią tradycją plecionkarstwa i własnym Centrum Wikliniarstwa.

Stąd Sanowi zostaje już tylko ostatni, spokojny odcinek. W okolicach Gorzyc oddaje swoje wody Wiśle – i po 458 kilometrach, z bieszczadzkich połonin, kończy bieg na nizinie.

San łączy przygodę, przyrodę i historię jak mało która polska rzeka. Na jednej rzece mieszczą się dzikie bieszczadzkie doliny, ślady kultur pogranicza, największy skansen w kraju, austro-węgierska twierdza, jedno z najlepszych łowisk pstrąga w Europie i flisackie tradycje spokojnego, nizinnego dolnego biegu. To właśnie ta różnorodność sprawia, że San – od źródeł po ujście do Wisły – pozostaje jedną z najciekawszych rzek Europy Środkowej.