Wieprz: Zwierzyniec – Dęblin

Wieprz – rzeka Roztocza i Lubelszczyzny

Wieprz to największa rzeka Lubelszczyzny – liczy 304 km i jest prawym dopływem Wisły. Źródła bije na Roztoczu, między Wieprzowym Jeziorem a Wieprzowem, na wysokości około 274 m n.p.m., a kończy bieg pod Dęblinem, oddając swoje wody Wiśle. Po drodze przecina trzy zupełnie różne krainy: pofałdowane, wapienne Roztocze, Wyżynę Lubelską i nizinne Polesie. Mało jest w Polsce rzek, które na jednej trasie tak bardzo zmieniają charakter.

Dla kajakarzy najatrakcyjniejszy jest środkowy bieg – od Zwierzyńca przez Szczebrzeszyn i Krasnystaw, a dalej przez Łęczną, Lubartów i Kock aż po ujście pod Dęblinem. Trasę spokojnie można poznawać etapami przez wiele sezonów. W górnym biegu Wieprz płynie żywiej, wśród lasów, źródlisk i wzgórz Roztocza; niżej zwalnia i szeroko meandruje przez łąki, tworząc jeden z najpiękniejszych krajobrazów rzecznych wschodniej Polski.

Pod względem trudności Wieprz należy do łatwych rzek kajakowych. Nurt jest spokojny, przeszkód niewiele, a większość odcinków nadaje się zarówno dla początkujących, jak i dla doświadczonych. Największym wyzwaniem bywają powalone drzewa po silnych wiatrach oraz długie, słoneczne odcinki bez cienia, gdzie przy upale i wietrze trzeba liczyć na własne mięśnie. Przed spływem warto sprawdzić aktualny stan wody.

Z noclegami nie ma problemu – wzdłuż rzeki działają pola namiotowe, gospodarstwa agroturystyczne i przygotowane miejsca biwakowe. Warto jednak pamiętać, że spora część doliny jest cenna przyrodniczo i objęta ochroną; na takich terenach lepiej korzystać z miejsc wyznaczonych i wcześniej sprawdzić lokalne ograniczenia.

Przyroda – Roztocze, koniki polskie i wąwozy

W górnym biegu Wieprz przepływa przez Roztoczański Park Narodowy, utworzony w 1974 roku. Chronione są tu stare buczyny i jodłowe bory porastające wzgórza, z których najsłynniejsze jest rezerwatowe wzniesienie Bukowa Góra. Symbolem parku jest konik polski – potomek dawnego tarpana – hodowany na Roztoczu od 1982 roku. Stada koni można spotkać nad Stawami Echo, jednym z najpiękniejszych i najczęściej fotografowanych zakątków całego regionu.

Niżej rzeka mija Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy z jego słynnymi wąwozami lessowymi, a potem coraz szersze, nizinne doliny. Na większości biegu Wieprz zachował naturalny charakter: liczne zakola, starorzecza i rozległe łąki zalewowe. Brzegi porastają wierzby, olchy i topole, a wiosną oraz wczesnym latem dolinę wypełniają kwitnące kosaćce, wiązówki i kaczeniec, czyli knieć błotna.

To także ważna ostoja zwierząt. Nad wodą można obserwować czaple siwe i białe, błotniaki stawowe, bociany czarne, zimorodki oraz liczne gatunki kaczek; w spokojniejszych fragmentach gospodarują bobry i wydry. W samej rzece żyją szczupaki, okonie, klenie, jazie, sandacze i sumy, a w czystszych, górnych odcinkach Roztocza woda bywa na tyle dobra, że odpowiada bardziej wymagającym gatunkom ryb.

Zwierzyniec – perła Roztocza

Spływ najczęściej zaczyna się w Zwierzyńcu – dawnym sercu Ordynacji Zamojskiej. Sama nazwa miejscowości pochodzi od zwierzyńca, czyli wielkiego, ogrodzonego parku ze zwierzyną, jaki założyli tu Zamoyscy. Przez wieki to właśnie stąd zarządzano rozległymi dobrami ordynacji, a dziś Zwierzyniec jest bramą do Roztoczańskiego Parku Narodowego i jedną z najpopularniejszych baz turystycznych regionu.

Symbolem miasteczka jest barokowy kościół św. Jana Nepomucena, słynny „kościół na wodzie”, wzniesiony w latach 1741-1747 na sztucznej wyspie pośrodku stawu, z fundacji Tomasza Antoniego i Teresy Zamoyskich. Odbicie świątyni w wodzie to jeden z najbardziej rozpoznawalnych widoków Lubelszczyzny. Tuż obok leżą Stawy Echo, gdzie nad brzegiem pasą się koniki polskie – i gdzie najlepiej poczuć źródliskowy, niemal pogórski charakter Roztocza.

Szczebrzeszyn – chrząszcz i labirynt wąwozów

Kilkadziesiąt kilometrów dalej Wieprz przepływa przez Szczebrzeszyn. Większość Polaków zna tę nazwę z wierszyka Jana Brzechwy – i nie bez powodu: na rynku przed ratuszem stoi dwumetrowy, odlany z brązu pomnik chrząszcza, a w mieście znajdziesz go w więcej niż jednym wydaniu. To jednak także jedno z najstarszych miast Lubelszczyzny, przez wieki wielokulturowe, gdzie obok siebie stały kościół, cerkiew i renesansowa synagoga, do dziś świadczące o polsko-rusko-żydowskiej przeszłości.

Prawdziwą atrakcją okolicy są jednak wąwozy lessowe. Roztocze Szczebrzeszyńskie, zwłaszcza odcinek między Szczebrzeszynem a Kawęczynkiem, kryje jedną z najgłębszych i najgęstszych sieci wąwozów lessowych w Polsce – labirynt głębokich, zarośniętych jarów, który miejscowi nazywają „Piekiełkiem”. To krajobraz, jakiego nad polskimi rzekami próżno szukać, i warto poświęcić mu osobny, lądowy wypad.

Krasnystaw – miasto chmielu

W środkowym biegu rzeki leży Krasnystaw, jedno z najstarszych miast Lubelszczyzny, już w średniowieczu ważny punkt na szlakach prowadzących na Ruś; przez stulecia był siedzibą starostwa, a do dziś zachowały się tu okazała fara i zabudowania dawnego kolegium jezuickiego.

Współcześnie Krasnystaw kojarzy się przede wszystkim z chmielem. Okoliczne pola należą do najważniejszych w kraju rejonów jego uprawy, a samo miasto słynie z Chmielaków Krasnostawskich – jednego z najbardziej znanych w Polsce świąt chmielarzy i piwowarów. To również odcinek, na którym Wieprz pokazuje swoje najbardziej nizinne oblicze: szerokie meandry, spokojny nurt i ogromne przestrzenie doliny.

Łęczna – miasto wielkich jarmarków

Niżej rzeka mija Łęczną, która dawniej słynęła z jarmarków należących do największych w Rzeczypospolitej – handlowano tu przede wszystkim końmi i bydłem, a do miasteczka ściągali kupcy z odległych stron. Po wielokulturowej, w dużej części żydowskiej przeszłości pozostały zabytkowe synagogi i czytelny układ starego rynku. Łęczna jest też naturalną bramą do Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, krainy dziesiątków jezior na wschód od doliny.

Lubartów – barokowy pałac Sanguszków

Dalej Wieprz płynie w pobliżu Lubartowa, gdzie stoi jeden z najpiękniejszych zabytków regionu – barokowy pałac Sanguszków. Wzniósł go w XVII wieku wybitny architekt Tylman z Gameren dla Lubomirskich, a w XVIII wieku przebudował Paweł Antoni Fontana dla księcia Pawła Karola Sanguszki, marszałka wielkiego litewskiego. To elegancki przykład magnackiej rezydencji na Lubelszczyźnie, z rozległym założeniem i parkiem.

Kock – cadyk i ostatnia bitwa Września

Kock to jedno z tych miasteczek, w których historia jest gęstsza, niż można się spodziewać. W XVIII wieku przebudowała je księżna Anna Jabłonowska, oświeceniowa reformatorka znana z nowoczesnego zarządzania dobrami; z jej czasów pochodzi klasycystyczny układ miasta i pałac nad doliną. W XIX wieku Kock stał się też ważnym ośrodkiem chasydyzmu – w 1829 roku osiadł tu cadyk Menachem Mendel Morgenstern, „cadyk z Kocka”, twórca słynnej dynastii, do którego pielgrzymowali wyznawcy z całej Europy Środkowej.

Najmocniej jednak Kock zapisał się we wrześniu 1939 roku. To tu, od 2 do 5 października, Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” generała Franciszka Kleeberga stoczyła bitwę pod Kockiem – ostatnią bitwę regularnej kampanii wrześniowej. Polacy zadali Niemcom dotkliwe straty, a kapitulacja z braku amunicji 5 października zamknęła pięciotygodniową wojnę obronną. Pamięć o tych dniach przypominają dziś cmentarz wojenny i pomniki rozsiane po okolicy.

Dęblin – twierdza i Szkoła Orląt

Pod koniec biegu Wieprz dociera do Dęblina, miasta o dwóch silnych obliczach. Pierwsze to carska Twierdza Dęblin, dawny Iwangorod – Rosjanie zaczęli wznosić jej cytadelę w latach 1837-1845, a przez kolejne dziesięciolecia rozbudowali ją w jedną z większych twierdz na ziemiach polskich, broniącą przepraw przez Wisłę i Wieprz.

Drugie oblicze to lotnictwo. W Dęblinie działa legendarna „Szkoła Orląt”, dziś Lotnicza Akademia Wojskowa, która kształci polskich pilotów od 1928 roku i stała się jednym z symboli polskiego lotnictwa wojskowego. Samo ujście Wieprza do Wisły, z mozaiką wysp, starorzeczy i nadrzecznych łęgów, jest schronieniem wielu gatunków ptaków i ryb – i spokojnym, naturalnym zakończeniem długiej wyprawy.

Wieprz to rzeka, która w jednej podróży łączy źródliskowe Roztocze, lessowe wąwozy, rozległe nadwieprzańskie łąki oraz miasteczka o zaskakująco bogatej historii – od koników polskich nad Stawami Echo, przez chasydzki Kock, po pole ostatniej bitwy polskiego Września. Dzięki łatwemu nurtowi sprawdza się i na krótkie wycieczki, i na długie, kilkudniowe spływy.