Odznaka sprzed wojny
5 lipca 1931 roku dwaj harcerze z Włocławka, Witold Pomianowski i Czesław Bobrowski, wypłynęli kajakiem z Brześcia nad Bugiem. Muchawcem, Bugiem i Wisłą dopłynęli do domu. Jesienią przy włocławskim harcerstwie powstała sekcja wodna. W pierwszych latach jej członkowie sami zbudowali około 30 kajaków. W 1933 roku popłynęli w ogólnopolskim spływie „Przez Polskę do morza”.
Sekcja przystąpiła później do Polskiego Związku Kajakowego i dostała prawo egzaminowania na Kujawach na dwa pierwsze stopnie kajakowca, nazywane włóczkiem i włóczęgą. W 1934 roku związek ustanowił odznakę kajakową. Miała zachęcać do systematycznej turystyki wodnej i do poznawania szlaków. Pomianowski dostał prawo potwierdzania innym punktów na odznaki.
Pod koniec lat 40. turystyka wypadła z działalności związku. W grudniu 1950 roku Główny Komitet Kultury Fizycznej zlikwidował polskie związki sportowe. W kwietniu 1951 roku Polski Związek Kajakowy zakończył działalność.
Odznaka PTTK
W 1952 roku PTTK ustanowiło dwie nowe odznaki turystyczne: kajakową i kolarską, czyli rowerową. Kajakowa nosi dziś nazwę Turystyczna Odznaka Kajakowa PTTK, w skrócie TOK.
Obecny regulamin zatwierdziło Prezydium Zarządu Głównego PTTK 26 kwietnia 2002 roku. Zaczyna się od celu odznaki: ma ona propagować turystykę kajakową jako aktywny wypoczynek, zachęcać do systematycznego pływania i do „poznawania ojczystego kraju i jego turystycznych szlaków wodnych”. W tym samym roku PTTK i Polski Związek Kajakowy ujednoliciły zasady swoich odznak i wydały wspólną książeczkę.
Stopnie i kilometry
Odznaka ma osiem stopni. Zaliczasz do niej kilometry przepłynięte szlakiem wodnym w kajaku albo kanadyjce. Stopień popularny wymaga 100 km, brązowy kolejnych 300. Po nich są srebrny, złoty, duży złoty i trzy stopnie „za wytrwałość”, a każdy wymaga więcej kilometrów niż poprzedni. Kto zdobędzie wszystkie osiem, przepłynie łącznie 16 000 km.
Stopnie zdobywasz po kolei. Kilometry ponad próg przechodzą na następny stopień. W roku kalendarzowym zdobędziesz tylko jeden stopień, z wyjątkiem dwóch pierwszych: popularny i brązowy wolno zdobyć w tym samym roku, razem za 400 km. Możesz robić przerwy między kolejnymi stopniami.
Stopień popularny mogą zdobywać osoby, które rozpoczęły 10. rok życia. Młodsze dzieci, pływające pod opieką dorosłych, zbierają dziecięcą odznakę „Kiełbik”. Brązowy stopień Kiełbika dostają za dwa dni spływów, srebrny za siedem, złoty za 14.
Jeśli pływasz za granicą, do książeczki dołączasz pisemne sprawozdanie, z którego weryfikator odtworzy trasę. Wtedy te kilometry też się liczą.
Książeczka i weryfikacja
Kajakarz wpisuje każdy spływ do „Książeczki Turystycznych Odznak Kajakowych”, wspólnej dla PTTK i Polskiego Związku Kajakowego. Związek prowadzi własną Odznakę Turysty z tymi samymi progami kilometrów, a spływy do obu odznak wpisuje się w tę samą książeczkę. Trasy potwierdza między innymi przodownik turystyki kajakowej PTTK, czyli kajakarz z uprawnieniami PTTK.
Po przepłynięciu wymaganych kilometrów książeczka trafia do dowolnego terenowego referatu weryfikacyjnego, w którym przodownicy PTTK i instruktorzy związku sprawdzają wpisy. Weryfikator musi mieć odznakę co najmniej tego stopnia, który sprawdza. Stopnie do siódmego nadają referaty, a ósmy, ostatni, przyznaje Komisja Turystyki Kajakowej Zarządu Głównego PTTK.
Odznaka „100 RZEK”
W kwietniu 2023 roku Prezydium Zarządu Głównego PTTK zatwierdziło regulamin odznaki „100 RZEK”. Ma ona popularyzować szlaki kajakowe w Polsce. Warunkiem jest 100 punktów. Punkt zdobywasz za każdą rzekę przepłyniętą na odcinku co najmniej 10 km. Krótszy odcinek daje część punktu, a jezioro, zalew albo zatoka pół punktu, bez względu na długość. Szlaki zagraniczne mogą dać najwyżej jedną dziesiątą wymaganych punktów.
Rzeki górskie mają osobną Górską Odznakę Kajakową. Jej stopnie zdobywasz za szlaki z wykazów komisji: brązowy za osiem szlaków z pierwszego wykazu, srebrny za osiem kolejnych, złoty za 10 z drugiego. Zaczynać ją zaleca się po brązowym stopniu odznaki turystycznej.
Jak zaplanować kilometry
Stopień popularny to mniej więcej jedna Krutynia: szlak z Sorkwit do Rucianego-Nidy liczy około 102 km i przepływa się go w pięć do siedmiu dni. Popularny i brązowy stopień w jednym roku to 400 km. Blisko tyle mają razem Krutynia, Czarna Hańcza od Wigier do Augustowa i Drwęca z Ostródy do Złotorii.
W atlasie Stanu Wody każda z tych rzek ma opisaną trasę z odcinkami, aktualnym stanem wody i przeszkodami. Atlas dzieli trasę na odcinki i podaje ich długość. Krutynię dzieli na Sorkwity–Krutyń i Krutyń–Ruciane-Nida. Kilometry spływu zsumujesz więc jeszcze przed wyjazdem.
Atlas zawęża też wybór według regionu, czasu na spływ i trudności. Filtr „Dla kogo” pokazuje trasy dla początkujących, rodzin z dziećmi, seniorów albo miłośników przyrody. Przy jeziorach atlas proponuje trasy i opisuje zaplecze oraz warunki na dużej wodzie.
Trasa na mapie
Na mapie wybierasz gotową, opisaną trasę albo rysujesz własną po rzekach i jeziorach. Zaznaczasz, skąd dokąd chcesz płynąć, a mapa prowadzi trasę po wodzie i liczy dystans. Już zimą wiesz więc, ile kilometrów ma zaplanowany spływ.
Warstwy mapy pokazują miejsca wodowania, przystanie i stanice, pola namiotowe, plaże, wypożyczalnie kajaków i parkingi przy wodzie. Warstwa „Zanocuj w lesie” wskazuje legalne miejsca na nocleg w lesie. Po drodze mapa pokaże też przenoski, jazy i zapory.
Trasę zapiszesz w ulubionych albo pobierzesz jako ślad GPX do nawigacji, także na wodzie bez zasięgu. Mapa powstaje z otwartych danych i działa w wersji beta, więc warunki na wodzie sprawdzaj na miejscu przed wypłynięciem.
Co zrobić zimą
Zimą zaplanujesz wszystko poza samym pływaniem. W atlasie wybierzesz rzeki na pierwsze 100 km, na mapie połączysz je w trasy i sprawdzisz noclegi po drodze. Wiosną, przed pierwszym spływem, zajrzysz na stronę Stan wody, która pokazuje aktualny poziom rzek z wodowskazów IMGW. Pierwsze kilometry do odznaki przepłyniesz dopiero w przyszłym sezonie, ale trasę możesz mieć gotową już teraz.