Spływy kajakowe na Kaszubach i w Borach Tucholskich

Bory Tucholskie to jeden z największych kompleksów leśnych w Polsce. Wśród lasów płyną rzeki o piaszczystym dnie i leżą dziesiątki jezior, w tym rzadkie jeziora lobeliowe o wyjątkowo czystej wodzie. Region objęto Rezerwatem Biosfery UNESCO, a szlaki kajakowe prowadzą tu przez rezerwaty przyrody i rozległe jeziora.

Dwie rzeki wyznaczają kajakowy charakter tych stron. Wda płynie leniwie przez jezioro Wdzydze i Bory Tucholskie. Jest łagodna i przyjazna początkującym. Brda jest dłuższa i bardziej urozmaicona. Prowadzi przez ciąg jezior i Zalew Koronowski aż do Bydgoszczy. Są tu też wielkie jeziora: Charzykowskie u progu Borów i Wdzydze, nazywane Kaszubskim Morzem.

Szlaki Kaszub i Borów Tucholskich

Od czego zacząć spływy w Borach Tucholskich?

Od Wdy. To łagodna, piaszczysta rzeka o spokojnym nurcie, którą płynie się przez sam środek Borów Tucholskich i jezioro Wdzydze. Nadaje się na pierwszy wielodniowy spływ i na trasę z dziećmi. Kto szuka więcej urozmaicenia, może wybrać Brdę, na przykład jej leśny odcinek z Rytla do Woziwody o długości około 20 km.

Co wyróżnia wody Kaszub i Borów?

Czystość i przyroda. Jeziora lobeliowe, których nazwa pochodzi od rzadkiej rośliny – lobelii jeziornej – mają wyjątkowo przejrzystą wodę, ubogą w składniki odżywcze. Lobelia jeziorna jest w Polsce pod ochroną ścisłą.

Na obszarze Natura 2000 „Sandr Brdy” jest 15 jezior lobeliowych. Siedem z nich leży w Parku Narodowym „Bory Tucholskie”, gdzie nie wolno uprawiać sportów wodnych, pływać ani żeglować. Nawionek, Moczadło i Piecki są rezerwatami przyrody. Na tych trzech jeziorach i na czterech innych jeziorach lobeliowych Zaborski Park Krajobrazowy nie dopuszcza łodzi elektrycznych, choć w innych częściach parku wolno ich używać.

Rezerwat Biosfery „Bory Tucholskie” powołała 2 czerwca 2010 roku Międzynarodowa Rada Koordynacyjna programu Człowiek i Biosfera. Według parku narodowego zajmuje on blisko 320 tysięcy hektarów. Strefę rdzenną tworzą Park Narodowy „Bory Tucholskie” i 30 rezerwatów przyrody. W strefie buforowej leżą cztery parki krajobrazowe: Tucholski, Wdecki, Wdzydzki i Zaborski.

Park narodowy powstał w 1996 roku z części Zaborskiego Parku Krajobrazowego, w rejonie Strugi Siedmiu Jezior. Zwiedza się go wyłącznie po oznakowanych szlakach: pieszo, rowerem i na nartach biegowych. Szlak Brdy prowadzi jego otuliną.

Wda od Lipusza do Tlenia

Szlak Wdy zaczyna się na Jeziorze Wieckim, ale odcinek do Lipusza autorzy przewodnika Pomorskich Szlaków Kajakowych zaliczyli do średnio trudnych i polecili bardziej doświadczonym kajakarzom. Najpopularniejszy jest łatwy odcinek z Lipusza do Tlenia, którego przepłynięcie zajmuje około siedmiu dni.

Między Lipuszem a Wdeckim Młynem kajakarze z Włocławskiego Klubu Wodniaków PTTK opisali cztery przenoski: przy drewnianym młynie w Lipuszu, przy zastawce w Borsku i przy elektrowniach w Wojtalu i Wdeckim Młynie. Żadna nie ma więcej niż 40 m. W Czarnej Wodzie pod mostem kolejowym jest szerokie bystrze. Czarna Woda to także druga nazwa samej rzeki. Klub tłumaczy ją tym, że przejrzysta woda Wdy w cieniu ciemnieje.

W środkowym biegu Wdy w 1993 roku powstał Wdecki Park Krajobrazowy. Za najpiękniejszy pod względem widoków park uznaje odcinek od ujścia Brzezianki do Tlenia, gdzie rzeka płynie przez las wąskim, krętym korytem przełomowym. Na Krzywym Kole Wda zatacza pętlę: po 900 m wraca w miejsce oddalone o 30 m od początku pętli.

Niżej rzekę przegradzają trzy zapory elektrowni wodnych: w Żurze, Gródku i Kozłowie. Elektrownie w Żurze i Gródku budował i prowadził profesor Alfons Hoffmann. Zapora w Żurze podniosła poziom wody o 15 m i utworzyła zalew o powierzchni 440 ha. PTTK uważa przenoski wokół elektrowni za najpoważniejsze przeszkody na całym szlaku. W Gródku przenoska ma kilkaset metrów i kończy się niewygodnym wodowaniem.

Wdzydze i skansen nad Gołuniem

Górną część szlaku, od Lipusza do Borska, obejmuje Wdzydzki Park Krajobrazowy. Powstał w 1983 roku. Większość powierzchni jego wód zajmuje Jezioro Wdzydze, które według parku ma 1455 ha powierzchni i do 72 m głębokości. Rynny jeziora biegną z północy na południe i z zachodu na wschód, więc na mapie ma ono kształt krzyża.

Krzyż tworzą cztery jeziora rynnowe: Wdzydze, Radolne, Gołuń i Jelenie. Ten zespół nazywa się Kaszubskim Morzem. Szlak Wdy prowadzi z Radolnego przez przesmyk na Wdzydze, mija kilka dużych wysp i opuszcza jezioro w Borsku. Jelenie i Gołuń leżą poza główną trasą, a przewodnik województwa opisuje je jako osobny etap.

Nad Gołuniem leży Kaszubski Park Etnograficzny. W 1906 roku Teodora i Izydor Gulgowscy kupili od miejscowego gospodarza Michała Hinca XVIII-wieczną chałupę podcieniową i urządzili w niej muzeum. Według samego muzeum było to pierwsze na ziemiach polskich muzeum na wolnym powietrzu. Dziś zajmuje 22 ha i ma 59 budynków, między innymi z Kaszub, Kociewia i Borów Tucholskich.

Brda w Tucholskim Parku Krajobrazowym

Brda wpływa do Tucholskiego Parku Krajobrazowego w Rytlu. Park powstał w 1985 roku jako pierwszy park krajobrazowy w ówczesnym województwie bydgoskim. W kwietniu 2025 roku służba parku sprawdziła rzekę razem z instruktorami kajakarstwa i znalazła 19 miejsc groźnych dla kajakarzy. Rok później na tym samym odcinku naliczyła 11 takich miejsc.

Mapę tych zagrożeń opracowali w 2026 roku Bartłomiej Szamocki i Rafał Borzyszkowski. Niemal wszystkie przeszkody, które zaznaczyli, to kłody tuż pod powierzchnią wody, pochylone konary i drzewa leżące w poprzek koryta. W obu sezonach przeszkody powtarzały się między Rytlem a Żukowem, przy Woziwodzie i od Rudzkiego Mostu do Piekiełka. Każde z tych miejsc opisałem w tekście o Brdzie.

Od Woziwody do Piły-Młyna, przez około 30 km, Brda płynie przez rezerwat „Dolina Rzeki Brdy”. Park przypomina, że nie wolno w nim hałasować, rozpalać ognia ani zrywać roślin. Biwakować można tylko w miejscach wyznaczonych.

Park opisuje też Wielki Kanał Brdy jako szlak kajakowy. Według parku w latach czterdziestych XIX wieku kopali go ręcznie pruscy żołnierze. Od Konigortu do Zielonki płynie się nim około 28 km. Kanał rzadko ma więcej niż metr głębokości, a nurt jest leniwy, więc park poleca go na spływy z małymi dziećmi. W Fojutowie kanał przechodzi akweduktem nad Czerską Strugą.

Czerską Strugę i Bielską Strugę park zalicza do szlaków uciążliwych. Przepłynięcie 19 km Czerską Strugą zajmuje 7–8 godzin, bo po drodze są trzy bobrowe tamy i kłody leżące w poprzek nurtu. Na Bielskiej Strudze zwalone drzewa co kilka metrów zmuszają do przenoszenia kajaka.

Jeziora Tucholskiego Parku Krajobrazowego

Na terenie parku i jego otuliny jest 56 jezior większych niż hektar, o łącznej powierzchni około 1461 ha. Większość to małe jeziora wytopiskowe, powstałe po wytopieniu brył martwego lodu. Jezior rynnowych o powierzchni kilkudziesięciu, a nawet 100 ha jest znacznie mniej. Park wymienia wśród nich Okonińskie, Wielkie Cekcyńskie, Śpierewnik i Stobno. Żadne z nich nie leży na szlaku Brdy.

Grodzisko w Raciążu leży na półwyspie jeziora Śpierewnik, kilka kilometrów na zachód od Brdy. Kiedyś półwysep był wyspą. W XIII wieku działał na nim gród kasztelanii.

Jezioro Charzykowskie

Zaborski Park Krajobrazowy obejmuje środkowy, jeziorny bieg Brdy. Jezioro Charzykowskie ma według parku 1363,8 ha. W jego południowej części, od Zatoki Wolność do ujścia Jarcewskiej Strugi, nie wolno pływać skuterami wodnymi.

Pierwszą łódź żaglową na tutejszych jeziorach stworzył Otton Weiland, krawiec i kuśnierz z Chojnic, przebudowując łódź rybacką. 25 lipca 1920 roku na Jeziorze Charzykowskim odbyły się pierwsze regaty: ścigały się cztery łodzie. Dwa lata później powstał Klub Żeglarski Chojnice z siedzibą w Charzykowach.

Kółko Raduńskie i Wieżyca

W Kaszubskim Parku Krajobrazowym leży Kółko Raduńskie: 10 jezior połączonych Radunią. Park podaje, że to jedyny szlak mieszczący się w całości w jego granicach. Prąd między jeziorami jest słaby, więc spływ można zacząć w dowolnym miejscu i płynąć w dowolną stronę.

Źródła różnie podają długość pętli: park 44 km, a przewodnik województwa 38,8 km. Park wymienia trzy przenoski. Najdłuższa, z Jeziora Lubowisko do Stężycy, ma 1500 m. Pętla prowadzi pod Wieżycą, która ma 328,6 m n.p.m.

Kiedy jechać i na co uważać na jeziorach?

Przewodnik Pomorskich Szlaków Kajakowych radzi, żeby w okresie ptasich lęgów, od kwietnia do czerwca, wstrzymać się ze spływami. Włocławski Klub Wodniaków PTTK opisał spływy zimowe na Brdzie od Mylofu do Piły-Młyna oraz na Wdzie z Bąka do Czubka i ze Szlagi do Tlenia.

Na rzekach płynie się spokojnie, ale szlaki prowadzą też przez duże jeziora – Wdzydze i Charzykowskie – gdzie wiatr szybko wzburza wodę. Podczas przepraw trzeba płynąć w kamizelce, trzymać się brzegu i śledzić prognozę, a przy silnym wietrze przeczekać na lądzie.

Jak wyjechać na wodę z Gdyni i Gdańska?

Z Gdyni nie da się rozpocząć klasycznego spływu kajakowego. Urząd Miasta Gdyni odpisał mi, że w mieście nie ma szlaków kajakowych. Kacza i Chylonka to niewielkie rzeki o charakterze potoków. W Gdańsku przystanie nad Motławą i Martwą Wisłą prowadzi Gdański Ośrodek Sportu. Ośrodek odpisał mi, że latem można z nich korzystać bezpłatnie, a zorganizowane spływy trzeba wcześniej uzgodnić. Jeśli chcesz popłynąć dłuższą trasą, najlepiej wybrać się nad Radunię, Wdę albo Brdę.

Bliżej morza płynie Słupia, a w samym Słupsku miejska przystań kajakowa znajduje się w Parku Kultury i Wypoczynku, z wjazdem od ulicy Rybackiej. Ma zaplecze sanitarne, pole namiotowe i wiatę z miejscem na ognisko, dlatego dobrze sprawdza się jako miejsce startu, mety albo noclegu w połowie trasy. Powstała w ramach programu Pomorskie Szlaki Kajakowe. Na odcinku przez miasto szlak mija zamek książąt pomorskich i Młyn Zamkowy.

Gdzie wypożyczyć kajak

Wypożyczalnie i stanice działają wzdłuż obu rzek i nad jeziorami, między innymi w rejonie Wdzydz, Czarnej Wody i Tlenia nad Wdą oraz Rytla i Swornegaci nad Brdą. Większość zapewnia transport kajaków i powrót z mety. Opisy tras, z podziałem na odcinki i informacjami o przenoskach, zebrałem w atlasie, a przebieg każdego szlaku pokazuje Kajakowa Mapa Polski.

Tekst powstał we współpracy z Tucholskim Parkiem Krajobrazowym.