Chańcza: największy zalew świętokrzyskiego

Zalew Chańcza leży w południowo-wschodniej części świętokrzyskiego, 14 km od Staszowa i kilka kilometrów na południe od Rakowa. Powierzchnia lustra wody wynosi 340 ha, a maksymalna pojemność 40 milionów metrów sześciennych. Głębokość spada od 11 metrów przy tamie do niespełna trzech w północnych krańcach.

Karta jeziora

Zalew Chańcza

Pogórze Szydłowskie

Trudność: umiarkowana

340 ha

powierzchnia

11 m

największa głębokość

3

miejsca startu

4

punkty do odwiedzenia

1. Miejsca startu
2. APlaża w Życinach (zachodni brzeg)
3. BPlaża Chańcza (południowo-wschodni brzeg)
4. CPlaża na środkowym, zachodnim brzegu

1. Punkty do odwiedzenia
2. 1Północne rozlewiska pod Rakowem
3. 2Zatoka pod Życinami
4. 3Przewężenie w połowie zalewu
5. 4Szerokie ploso południowe

Zbiornik dla kopalni siarki

Decyzję o budowie podjęto w 1967 roku. Zbiornik miał rozwiązać problemy gospodarki wodno-ściekowej Kopalni Siarki „Siarkopol” w Grzybowie. Ostateczny projekt opracowano w 1972 roku, budowę rozpoczęto dwa lata później, a zbiornik oddano do użytku ostatniego dnia 1984 roku. Kiedy w 1993 roku kopalnia zaprzestała wydobycia siarki, jej zapotrzebowanie na wodę spadło, a zalew został tym, czym jest dziś: zapleczem wypoczynkowym dla całej okolicy. Dziś odpowiada też za przepływ biologiczny w Czarnej Staszowskiej, wodę dla stawów rybnych w Kurozwękach i Rytwianach, redukcję fal powodziowych i produkcję prądu w małej elektrowni uruchomionej w 2013 roku.

Powstał przez zalanie fragmentu doliny rzeki razem z łąkami, pastwiskami i kilkoma zabudowaniami. Krzewy i drzewa wycięto, ale pnie zostały pod wodą. Młyn, mostek i nasyp drogowy częściowo rozebrano, a ich pozostałości leżą na dnie, przykryte osadem. Stąd dno jest nierówne, pełne wypłyceń i głębi, w większości piaszczyste, poza rozlewiskami w okolicach Rakowa.

Jak się tu pływa

Zalew Chańcza jest udostępniony rekreacyjnie bez ograniczeń dla kajaka. Można się kąpać na dwóch strzeżonych kąpieliskach, pływać kajakiem, łódką i rowerem wodnym, uprawiać windsurfing i sporty motorowodne, a wędkarze przyjeżdżają tu przez cały rok. Akwen bywał zaliczany do najlepszych łowisk sandacza w kraju; poza tym łowi się okonie, szczupaki i bolenie.

Trasy wyznacza tu linia brzegowa. Płynie się wzdłuż niej, między plażami, cyplami i ujściami: od strony Rakowa rzeką wpływa Czarna Staszowska, z drugiej strony wpada Łagowica, a południowy kraniec zamyka zapora. Najsensowniejszy plan to trzymać się jednego brzegu i wrócić tą samą drogą albo obejść zatokę. Północne krańce, płytkie i zarośnięte trzciną oraz pałką wodną, są najspokojniejszą częścią zbiornika i najlepszym miejscem na obserwowanie ptaków.

Strefa bez motorówek

Na wyznaczonej części zbiornika obowiązuje ograniczenie w używaniu jednostek z napędem motorowym. Granicę wyznacza linia prosta biegnąca od brzegu wschodniego w miejscowości Chańcza do przeciwległego brzegu zachodniego przy ośrodku Cztery Wiatry. Zakaz obowiązuje od 10 czerwca do 10 września, między 19:00 a 9:00, i wprowadzono go na wniosek wójta gminy Raków, na terenie przeznaczonym do rekreacji, uchwałą Rady Powiatu w Kielcach. Dla kajakarza to dobra wiadomość.

Zanim wypłyniesz

Kamizelkę załóż i dopasuj jeszcze na brzegu. Sprawdź prognozę wiatru, zanim wypłyniesz: to duża, otwarta woda, na której fala rośnie szybko, a im dalej odbijesz od brzegu, tym trudniej wrócić pod wiatr. Płyń wzdłuż linii brzegowej, nie w poprzek zbiornika. W sezonie uważaj na motorówki i skutery poza godzinami ograniczenia i nie wchodź w tor ich przejazdu. Pamiętaj o tym, co zostało pod wodą: dno jest nierówne, z pniami i pozostałościami budowli, więc nie skacz do wody z kajaka w nieznanym miejscu i kąp się na strzeżonym kąpielisku. Trzymaj się z dala od zapory i budowli hydrotechnicznych przy południowym krańcu. Po ulewach woda w rozlewiskach koło Rakowa niesie osady i widoczność spada.

Raków: miasto braci polskich

Kilka kilometrów na północ od zalewu leży Raków, dziś wieś, dawniej miasto o europejskiej sławie. Założył je w 1569 roku kasztelan żarnowski Jan Sienieński, członek wspólnoty braci polskich, ogłaszając w nim tolerancję religijną i zwalniając osadników z podatków. Miasto szybko rosło: powstał przemysł tkacki, papierniczy, garncarski i browarniczy, drukarnia braci polskich, okazały ratusz i most na Czarnej.

W latach 1602-1638 działała tu Akademia Rakowska, szkoła o międzynarodowej renomie, ucząca z podręczników pisanych przez własnych profesorów. Koniec przyszedł 19 kwietnia 1638 roku: pod pretekstem zniszczenia przydrożnego krzyża przez młodzież sąd królewski zakazał działalności zboru, drukarni i szkoły, a nauczycieli skazał na banicję. Po wygnaniu braci polskich miasto podupadło, a w 1869 roku, w ramach carskiej reformy, straciło prawa miejskie. Woda w zalewie stoi dziś w dolinie tej samej rzeki, nad którą stał rakowski most.

Lasy, park i okolica

Zalew leży w otulinie Cisowsko-Orłowińskiego Parku Krajobrazowego i w Chmielnicko-Szydłowskim Obszarze Chronionego Krajobrazu, na wysokości niespełna 217 metrów nad poziomem morza. Park utworzono w 1988 roku, obejmuje niecałe 207 km² i trzy rezerwaty przyrody. Brzegi zbiornika są przeważnie łagodne i suche, porośnięte lasem sosnowym, co daje dobre warunki do biwakowania; wokół działa szereg płatnych pól namiotowych z wodą pitną i wywozem śmieci.

W promieniu kilkunastu kilometrów jest co oglądać. W Szydłowie zachowało się 700 metrów średniowiecznych murów obronnych z blankami i strzelnicami z XIV wieku, Brama Krakowska z tego samego stulecia i ruiny zamku królewskiego, a obok gotycki kościół Wszystkich Świętych. W Kurozwękach stoi pałac, a przy nim stadnina koni arabskich i hodowla bizonów amerykańskich. Wędkarze przyjeżdżają nad Chańczę o każdej porze roku, także zimą.

Kiedy przyjechać

Sezon zaczyna się z ciepłą wodą w czerwcu i trwa do początku września, kiedy działają strzeżone kąpieliska i wypożyczalnie sprzętu. Dla kajaka najlepsze są poranki i wieczory, gdy wiatr siada, a w wyznaczonej strefie nie ma jednostek motorowych. Poza sezonem zostaje spokój, ptaki na płyciznach i pusta linia brzegowa. Ocena stanu wód z 2021 roku wypadła słabo, więc do kąpieli lepiej trzymać się miejsc kontrolowanych w sezonie. Pogodę i wiatr sprawdzisz przed wyjazdem, a inne akweny znajdziesz w atlasie i na Kajakowej Mapie Polski.

Zobacz okolicę na interaktywnej mapie Kliknij, aby wczytać mapę – trasy na jeziorze, brzegi i pogoda

Jak pływać po Zalewie Chańcza? To zbiornik zaporowy na Czarnej Staszowskiej o powierzchni około 340 ha, największy w świętokrzyskim, w pełni udostępniony rekreacyjnie: kąpiel, kajaki, rowery wodne, windsurfing i sporty motorowodne są dozwolone. Wodować najłatwiej przy plażach w Życinach i w Chańczy. Pływa się wzdłuż brzegu i po zatokach, bo to otwarta woda, na której przy wietrze szybko rośnie fala. Na wyznaczonej części zbiornika, między brzegiem w Chańczy a ośrodkiem Cztery Wiatry, od 10 czerwca do 10 września w godzinach 19:00-9:00 nie wolno używać jednostek motorowych. Do zapory w południowej części się nie podpływa.