San: z Bieszczadów po Wisłę

Wylew w Przemyślu

W 1913 roku San wylewał w Przemyślu pięć razy. Piąty wylew, na początku sierpnia, krakowskie „Nowości Illustrowane” nazwały największym od 20 lat. Woda zaczęła przybierać w sobotę wieczorem, najpierw powoli, potem coraz szybciej. W niedzielę o jedenastej przed południem doszła do 5,10 metra ponad stan normalny.

Karta rzeki

San

Lesko → ujście · 6 odcinków

Trasa: umiarkowana

~315 km

szlak kajakowy

6

odcinków

5

biwaków i kempingów

5

przystani i slipów

1. 01Lesko-Sanok~22 km
2. 02Sanok-Dubiecko~68 km
3. 03Dubiecko-Przemyśl~52 km
4. 04Przemyśl-Jarosław~52 km
5. 05Jarosław-Leżajsk~42 km
6. 06Leżajsk-ujście~79 km

Biwaki, kempingi, przystanie i slipy:
punkty z mapy w pasie 250 m od szlaku.

Prawie całe Zasanie wyglądało według gazety „jak Wenecya”. W niektórych domach woda zalała mieszkania na parterze na ponad metr, na niektórych ulicach sięgała dwóch metrów. Do zakładu Brata Alberta, który wystawał z wody jak wyspa, żywność dowożono łodziami. Około czwartej rano pojawiło się „mnóstwo łodzi pionierskich, strażackich i prywatnych” i zaczęło wywozić mieszkańców z zalanych domów. Opróżniono 35 zagrożonych budynków.

Woda wdarła się do hali maszyn elektrowni miejskiej i miastu zabrakło prądu. Bębniący policjant ogłaszał, że wieczorem nastaną „egipskie ciemności”. Kto mógł, zaopatrzył się w świece i naftę. Miasto oświetlały pochodnie i aparaty benzynowe wypożyczone ze stacji kolejowej, kina zamknięto. Drewniany most, w który mogły uderzyć niesione przez wodę belki i kłody, zamknięto najpierw dla wozów, a potem także dla pieszych.

Dr Jakub Zineman wspominał w księdze pamięci przemyskich Żydów, wydanej w 1964 roku w Tel Awiwie, tłumy na długim metalowym moście. Ludzie patrzyli stamtąd, jak wezbrany San niesie chłopskie chałupy, połamane sprzęty, kramy, a czasem bydło. Zineman nie podaje roku tej powodzi.

Skąd płynie San

San wypływa po ukraińskiej stronie granicy, na stokach Piniaszkowego w Bieszczadach Zachodnich, na wysokości około 925 metrów nad poziomem morza.

Główne źródło znajduje się na polanie około 30 metrów od granicy z Polską i około 300 metrów na południowy zachód od znaku granicznego nr 224. Tablica na tym znaku, zawieszona przez stronę ukraińską w 1996 roku, wskazuje źródło w złym miejscu.

Polskie Sianki to opuszczona wieś w gminie Lutowiska, na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Po ukraińskiej stronie wieś Sianki istnieje. Z Bukowca do umownych źródeł Sanu prowadzi parkowa ścieżka „W dolinie górnego Sanu”. Od miejsca położonego kilkaset metrów poniżej źródeł do wielkiego zakola wokół Łysani koło Smolnika San przez 54 km wyznacza granicę z Ukrainą.

Bieszczadzki Park Narodowy nie udostępnia swoich wód dla kajaków, pontonów ani innego sprzętu pływającego. W parku zabronione jest też uprawianie sportów wodnych i pływanie po rzekach i potokach. Te zasady zapisano w zarządzeniu dyrektora parku z 9 marca 2026 roku.

Park, pytany o to latem 2026 roku, wiązał zakaz z planem ochrony, który ustanowił Minister Klimatu i Środowiska w 2022 roku. Opis szlaku PTTK zaczyna spływ w Siankach, ale zakazu nie uwzględnia.

Poniżej granic parku San dalej płynie granicą. Na wodach granicznych sprzęt pływający jest dozwolony tylko w dzień, od pół godziny po wschodzie do pół godziny przed zachodem słońca. O spływie trzeba powiadomić placówkę Straży Granicznej najpóźniej dwie godziny przed startem. Na 15-metrowy pas drogi granicznej wchodzić nie wolno, poza oznakowanymi szlakami.

PTTK opisuje górny San jako rzekę płynącą po skalnych berdach, ławicach fliszu karpackiego, z których spływa „jak po schodach”. Największy zespół skalnych progów jest w Chmielu. Według tego opisu w Krywem San przepływa przez rezerwat przyrody, a w rezerwatach pływanie jest zakazane poza szlakami wyznaczonymi przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Czy w Krywem wyznaczono taki szlak, nie ustaliłem. Powyżej Soliny San jest spławny tylko przy wysokiej wodzie, na przykład wczesną wiosną. W Rajskiem zaczyna się Jezioro Solińskie.

Solina i Myczkowce

Pierwszy projekt zapory na Sanie przygotował w 1921 roku prof. Karol Pomianowski. W tym samym roku francusko-belgijskie towarzystwo Elektrosan zaczęło budowę w Myczkowcach. W 1925 roku przerwano ją z braku pieniędzy, choć do końca brakowało 300 tys. zł.

Nową koncepcję zabudowy doliny przygotowano w 1955 roku pod kierunkiem inż. Bolesława Kozłowskiego. Zaporę w Solinie zaczęto budować w 1960 albo 1961 roku – dwa hasła Wikipedii podają różne daty. Generalnym projektantem był inż. Feliks Niczkie. Przy budowie pracowało ponad 2000 ludzi.

Przy napełnianiu jeziora zatopiono wsie Solina, Teleśnica Sanna, Horodek, Sokole, Chrewt i dużą część Wołkowyi. Wyburzono kilkaset domów i budynków gospodarczych oraz cerkwie. National Geographic podaje, że przesiedlono około 3 tys. mieszkańców.

Pierwszą turbinę uruchomiono 9 marca 1968 roku. Zaporę oddano do eksploatacji 20 lipca, dwa dni przed ówczesnym świętem 22 lipca. Elektrownia nosi imię Karola Pomianowskiego.

Zapora ma 664 metry długości i około 82 metrów wysokości. Jest najwyższa w Polsce, a Jezioro Solińskie ma największą pojemność ze wszystkich polskich zbiorników: 472 mln m³. Elektrownią od 1976 roku kierował Edward Warchoł, inżynier z Sanoka, który zaczynał pracę w elektrowni w Myczkowcach.

Poniżej Soliny jest Jezioro Myczkowskie, zbiornik wyrównawczy. Jego poziom zmienia się w ciągu doby nawet o 3,5 metra. Woda z niego płynie sztolnią do elektrowni w Zwierzyniu i omija zakole Sanu. Przez kilka kilometrów za zaporą w Myczkowcach w korycie najczęściej brakuje wody. Ten odcinek nazywa się martwym Sanem.

Dlatego PTTK radzi nie przenosić kajaków przez zapory, bo przenoski są uciążliwe. Sprzęt przewozi się z Polańczyka albo Soliny-Jaworu do Zwierzynia. Wodowanie odbywa się na końcu wsi, a zaraz potem z lewej strony do Sanu wpada woda z elektrowni.

Zapora we Włocławku na Wiśle sprawiła, że w dorzeczu Sanu wymarły troć, łosoś, węgorz, certa i minóg rzeczny. Zapory w Solinie i Myczkowcach zamknęły rybom dalszą drogę w górę rzeki. Poniżej Myczkowiec San objęto krajowym programem przywracania łososia atlantyckiego, troci wędrownej i certy. Odcinek przy Zwierzyniu to łowisko wędkarzy muchowych znane w całej Europie.

Park Krajobrazowy Gór Słonnych

Park utworzył wojewoda krośnieński 27 marca 1992 roku. Powstał na ponad 38 tys. ha, dziś ma ponad 56 tys. ha. Między Monastercem pod Leskiem a Dobrą zachodnią granicę parku wyznacza dolina Sanu.

W Górach Słonnych wypływają słone źródła. Pisał o nich Stanisław Staszic w „O ziemiorództwie Karpatów”, a w parku naliczono 78 potoków niosących wodę o różnej zawartości soli. Źródła w Tyrawie Solnej eksploatowano co najmniej od 1435 roku. Wydobycie skończyło się w 1772 roku, kiedy władze austriackie zniszczyły urządzenia wydobywcze, żeby chronić państwowy monopol solny.

Lasy pokrywają 73% parku. Żyją w nich niedźwiedź brunatny, wilk, ryś, żbik, wydra i jeleń, a z ptaków między innymi orzeł przedni, puchacz i puszczyk uralski. W niezamieszkanych dolinach zostały stare drzewa owocowe po wsiach wysiedlonych w latach 1945–47.

Poniżej Sanoka San przecina Góry Słonne przełomem w Trepczy. W korycie są progi skalne, a przy cerkwi w Międzybrodziu rzeka podcięła brzeg i odsłoniła fliszowe skały pasma Orlego Kamienia. Park zalicza skalne koryto między Dębną a Mrzygłodem i głębokie podcięcie w rezerwacie Góra Sobień do najcenniejszych form rzecznych. Na odcinku w parku San nie ma zapór i jest szlakiem wędrówek ryb.

Uchwała o parku zakazuje zabudowy w pasie 100 metrów od brzegów Sanu, Wiaru i Strwiąża, z wyjątkiem obiektów turystyki wodnej. Pływania nie zakazuje.

Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego

Od Trepczy do Przemyśla San oddziela Pogórze Dynowskie od Pogórza Przemyskiego. Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego utworzył wojewoda przemyski 16 grudnia 1991 roku. Ma ponad 60 tys. ha w gminach Bircza, Dubiecko, Fredropol, Krasiczyn, Krzywcza, Przemyśl i Dynów.

Na terenie parku zachował się jedyny w łuku Karpat skręt fałdów czołowych, nazywany sigmoidą przemyską. San płynie tu przełomami koło Słonnego, Wybrzeża, Iskani, Babic, Nienadowej i Krasiczyna. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w latach 1945–47 na opuszczonych polach posadzono sosnę i modrzew. Te lasy zmieniły wygląd pogórza.

Na stromym brzegu Sanu w Babicach park opisuje jałowiec o pniu grubym na 36 cm i uznaje go za osobliwość w skali kraju. W dużych lasach parku żyją jeleń karpacki, ryś i żbik, a także traszka karpacka, jedyny endemit Karpat wśród kręgowców.

Doliną Sanu wiosną i jesienią przelatują rybołowy. Według zarządcy parku to jeden z ważniejszych szlaków wędrówki tego gatunku w Polsce. Bieliki widuje się najczęściej nad Sanem pod Przemyślem i Dynowem, a bączka w zaroślach łozowych koło Dubiecka i Babic. Zimorodek kopie gniazdo w stromym brzegu rzeki: norę długą do metra.

Nad Sanem w parku są renesansowy zamek w Krasiczynie z XVI wieku i grodziska z VIII–XII wieku, rozmieszczone wzdłuż Sanu i Wiaru. W parku jest też Kalwaria Pacławska. Klasztor franciszkanów zbudował tam w XVII wieku Fredro, a po pożarze w połowie XVIII wieku odbudował go Szczepan Dwernicki, cześnik przemyski.

Zarządca parku sam pisze, że szlak wodny od Dynowa do Przemyśla „stwarza dogodne warunki” dla kajakarzy. Uchwała o parku zakazuje zabudowy w pasie 100 metrów od brzegów Sanu i Wiaru, pływania nie zakazuje. Gmina Krzywcza potwierdza, że na Sanie w jej granicach odbywają się spływy, a najwięcej ludzi wypoczywa przy moście w Chyrzynie.

W latach 70. XX wieku zaprojektowano na górnym Sanie kaskadę: zaporę w Niewistce, zbiornik w Dynowie i stopnie w Wybrzeżu, Kupnej i Tarnawcach. Projekt zarzucono.

Galary i szkuty

W Jarosławiu dokumenty z lat 1570–1713 wspominają towarzystwo handlu wodnego, które budowało szkuty i galary. Sanem spławiano do Gdańska zboże, klepki i wino węgierskie. Jarosław był ośrodkiem handlu już na początku XV wieku, na skrzyżowaniu szlaków i nad drogą wodną Sanu.

Wincenty Pol pisał w 1851 roku, że od Jarosławia w dół Sanem pływały galary, szkuty, dubasy i berlinki, a pod prąd szły pod żaglami aż do Jarosławia. Według Wikipedii, która powołuje się na Pola, spław z Leska do Wisły trwał przy dobrej wodzie 12–14 dni. Ścieżek holowniczych nie było, statki ciągnęli ludzie.

Mosty w Przemyślu

W zaborze austriackim Przemyśl przekształcono w trzecią co do wielkości twierdzę w Europie. We wrześniu 1914 roku armie austro-węgierskie wycofały się przez miasto za linię Sanu, a Rosjanie przeszli rzekę pod Darowicami.

Po drugim oblężeniu, 22 marca 1915 roku, obrońcy twierdzy wysadzili działa, forty i mosty na Sanie. Kapitulację podpisano nazajutrz o szóstej rano. Most 3 Maja i most kolejowy po wysadzeniu można zobaczyć na pocztówkach wydanych wkrótce potem w Krakowie. We wrześniu 1939 roku most na Sanie w Przemyślu wysadzili Polacy.

Kajakiem od Zwierzynia do Wisły

Wojewódzki szlak wodny „Błękitny San” prowadzi od Zwierzynia, poniżej zapór, do Czekaja Pniowskiego przy ujściu do Wisły. Ma około 330 km. Odcinek ze Zwierzynia do Przemyśla liczy 158 km, a od Przemyśla do ujścia 173 km.

Środkowy San, od Zwierzynia do Przemyśla, audyt województwa z 2021 roku nazywa najbardziej atrakcyjnym szlakiem na rzece, z najlepszą bazą noclegową. Trudniejszy jest tylko początek, do Sanoka: rzeka ma tam większy spadek, kamieniste dno, głazy i skalne progi. Niżej San jest rzeką łatwą, dostępną także dla początkujących i rodzin. Najczęściej pływa się z Sanoka do Mrzygłoda i z Dynowa do Słonnego.

Wincenty Pol pisał, że od Mrzygłoda do Dynowa San płynie przełomem. Według opisu PTTK w Bachórcu, poniżej Dynowa, zaczyna się kolejny przełom między wzgórzami. Między Sanokiem a Dynowem kursują jeszcze dwa promy, w Krzemiennej i w Nozdrzcu. Napędza je nurt rzeki, a nad wodą rozpięta jest stalowa lina, po której prom się przesuwa.

Od Przemyśla San jest rzeką nizinną. Płynie doliną dolnego Sanu, częścią Kotliny Sandomierskiej, szeroką do 10 km, z piaskami, łąkami i lasami łęgowymi. Audyt ostrzega, że rzeka bywa tu zdradliwa: głębokość zmienia się od mielizn na środku koryta do dwóch metrów, nurt jest dość wartki, a brzegi podmyte. Często są wysokie, pionowe i zarośnięte, więc trudno z kajaka wyjść na ląd. Od Jarosławia pływają też łodzie płaskodenne i łodzie z silnikami zaburtowymi.

PTTK pisze, że kajakarze odwiedzają San rzadko, więc niełatwo o dobre miejsce na biwak, zwłaszcza dla większej grupy. Audyt z 2021 roku wskazywał brak pomostów, pól biwakowych i sanitariatów. Najlepiej urządzone na środkowym Sanie było wtedy pole biwakowe w Słonnem, z sanitariatami, prysznicami i zadaszonymi ławami. Na dolnym Sanie biwakuje się przy przeprawach promowych w Wyszatycach, Manasterzu i Czekaju Pniowskim, gdzie gminy koszą trawę wokół dojazdu do promu.

Od Zwierzynia San jest według PTTK spławny w zasadzie przez cały rok. Na odcinek ze Zwierzynia do Przemyśla Podkarpackie Travel poleca kwiecień, maj i czerwiec, a portal kajakowy pisze, że w lipcu i sierpniu wody bywa mniej. Poniżej Stalowej Woli woda jest zanieczyszczona ściekami, głównie przemysłowymi. Tak opisał ją PTTK po spływie w lipcu 2024 roku.

Wszystkie odcinki są na mapie poniżej, w trybie „Blisko natury”, z udogodnieniami i stanem wody na trasie. Własną trasę wyznaczysz w trybie „Po swojemu”.

Przeszkody na Sanie

W Zagórzu, za mostem kolejowym w Zasławiu, jest sztuczny próg. Przed ujściem Osławy audyt z 2021 roku zalecał zorganizowanie przenoski z pomostami po obu stronach. Poniżej Sanoka jest próg skalny Ptasi Uskok z kamienną szachownicą. PTTK radzi pokonywać go prawą stroną, a portal kajakowy – trzymać się lewego brzegu.

W Przemyślu-Ostrowie, 3 km przed mostem w Przemyślu, jest próg wodny z przepławką dla kajaków po lewej stronie. PTTK uprzedza, że koniec przepławki jest źle zbudowany i kajak wylatuje prosto na rząd pali. Spływać nią mogą tylko doświadczeni, pozostali powinni spławić kajak na linie. Audyt z 2021 roku uznał przebudowę przepławki za niezbędną.

Pod mostem kolejowym w Zgodzie, przed Jarosławiem, jest silne bystrze. Główny nurt prowadzi na lewo od filara, ale za filarem trzeba uciekać na prawo, bo z lewego brzegu wychodzi podtopiona grzęda z betonu i stalowych szyn. Audyt nazywa to miejsce wyjątkowo niebezpiecznym i proponuje przenoskę prawym brzegiem.

W Gorzycach w korycie są pale po nieistniejących mostach. W Stalowej Woli jest próg wodny, który przepływa się bystrzem wzdłuż prawego brzegu. Po lewej jest ujęcie wody do elektrowni, a za progiem zrzut wody.

Miasta nad Sanem

Zamek w Lesku zaczął budować w 1538 roku Piotr Kmita Sobieński. Renesansowy charakter nadali mu pod koniec XVI wieku Stadniccy.

Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku jest największym skansenem w Polsce pod względem liczby obiektów. W parku etnograficznym jest ponad 100 drewnianych budynków z XVII–XX wieku. Za mostem przy skansenie, po prawej stronie, PTTK wskazuje dobre miejsce na start spływu.

Przemyśl istniał już w X wieku i należy do najstarszych miast Podkarpacia. W Jarosławiu, około kilometra od mostu, na lewym brzegu, jest zabytkowe centrum z renesansową kamienicą Orsettich, z podcieniami i attyką. W kilkupoziomowych piwnicach miasta urządzono podziemną trasę turystyczną.

Leżajsk leży około 6 km od rzeki i PTTK radzi iść tam z biwaku w Starym Mieście. Kościół Bernardynów zbudowano w latach 1618–1628. Organy w bazylice należą do najcenniejszych w Polsce i w Europie.

W Ulanowie do Sanu uchodzi Tanew. Stalową Wolę założono w 1938 roku, a zakłady budowano od 1936 roku w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego. San uchodzi do Wisły na północny wschód od Sandomierza, koło Dąbrówki Pniowskiej.

Stan wody i praca elektrowni

Na środkowym Sanie, od Zwierzynia do Przemyśla, stan wody zależy od pracy elektrowni w Solinie. Zwykle pierwszeństwo ma produkcja energii, a w czasie wezbrań ochrona przed powodzią. Elektrownia w Zwierzyniu osiąga pełną moc przy przepływie około 50 m³ na sekundę, a średni roczny przepływ Sanu przy zaporze to około 19 m³ na sekundę. Audyt województwa zaleca kotwiczenie pomostów tak, żeby wytrzymały nagłe skoki poziomu wody przy zrzutach z zespołu Solina–Myczkowce.

Wodowskazy IMGW są na Sanie między innymi w Zatwarnicy, Lesku, Olchowcach pod Sanokiem, Dynowie, Przemyślu i Jarosławiu. Stan ostrzegawczy w Lesku to 250 cm, w Olchowcach 280 cm, a w Przemyślu 380 cm. Aktualne odczyty są na stronie stanów wody.

Bezpieczeństwo

Kamizelkę załóż i dopasuj jeszcze na brzegu. Gdy wodowskaz pokazuje stan ostrzegawczy, nie wypływaj.

Próg w Przemyślu-Ostrowie, jeśli nie masz doświadczenia, spław na linie. Miejsce pod mostem kolejowym w Zgodzie obejrzyj wcześniej z lądu albo przenieś kajak prawym brzegiem. Przy promach w Krzemiennej i Nozdrzcu uważaj na stalową linę nad wodą. Poniżej zapór licz się z tym, że poziom wody może nagle wzrosnąć. Przed burzą zejdź z wody.

Zobacz szlak na interaktywnej mapie Kliknij, aby wczytać mapę z narysowanym przebiegiem trasy

Tekst powstał we współpracy z Zespołem Parków Krajobrazowych w Przemyślu i Bieszczadzkim Parkiem Narodowym.