Tanew: kajakiem przez Puszczę Solską

Kładka pod Rebizantami

W czerwcu 1901 roku gajowy Berdzik wiózł leśnymi drogami Józefa Piłsudskiego i jego żonę Marię w stronę Tanwi. Piłsudski uciekł z Petersburga, a granicę między zaborem rosyjskim i austriackim miał przejść tam, gdzie wyznaczała ją rzeka. Pomocą zajęli się leśnicy Ordynacji Zamojskiej. Grupą kierował Jan Miklaszewski, ówczesny kontroler lasów ordynackich.

Karta rzeki

Tanew

ujście Wirowej → okolice Ulanowa · 3 odcinki

Trasa: umiarkowana

~69 km

szlak kajakowy

3

odcinki

5

biwaków i kempingów

1. 01Okolice Osuch~23 km
2. 02Środkowy bieg Puszczą Solską~23 km
3. 03Dolny bieg ku dolinie Sanu~23 km

Biwaki, kempingi, przystanie i slipy:
punkty z mapy w pasie 250 m od szlaku.

Pod Rebizantami Piłsudscy przeszli po prowizorycznej kładce na stronę austriacką. Przemytnik Mikołaj Rebizant, który przerzucał przez granicę także nielegalne wydawnictwa, odwiózł ich na stację kolejową w Lubyczy Królewskiej. Tego samego dnia pojechali pociągiem do Lwowa. Lasy Państwowe podają jako datę przejścia 17 czerwca. Według opisu na portalu historii regionu Piłsudscy wyjechali tego dnia z Zamościa bryczką, a granicę przeszli 20 czerwca.

Obelisk w miejscu przejścia znajduje się na prywatnej posesji po drugiej stronie Tanwi. Jego replikę ustawiono na parkingu w Rebizantach.

Granicę na Tanwi przechodzili także powstańcy styczniowi. W maju 1863 roku pod Rebizantami zebrali się powstańcy majora Jana Żalplachty-Zapałowicza. Nazajutrz przeszli granicę rosyjsko-austriacką na Tanwi i ruszyli na Tyszowce. Pod Tuczapami przegrali 19 maja. Dwa miesiące wcześniej, po potyczce z wojskiem carskim koło Huty Krzeszowskiej, granicę na stronę austriacką przeszedł i został tam rozbrojony oddział pułkownika Leona Czechowskiego.

Skąd i dokąd płynie Tanew

Tanew wypływa na Roztoczu z bagien między wsiami Huta Stara i Złomy Ruskie, w okolicy Narola. Jedno ze źródeł znajduje się we wsi Łukawica w powiecie lubaczowskim. Źródliska chroni rezerwat Źródła Tanwi, utworzony w 1998 roku. Obejmuje torfowiska oraz bory bagienne i wilgotne. Przez rezerwat prowadzi ścieżka przyrodnicza „Kobyle Jezioro”.

Spod Narola rzeka płynie na północny wschód, potem opuszcza Roztocze i przecina południową część Puszczy Solskiej. Koło Suśca uchodzi do niej Jeleń z najwyższym naturalnym wodospadem na Roztoczu, wysokim na półtora metra. Dalej Tanew meandruje skrajem puszczy na zachód. Jej dolina oddziela Równinę Biłgorajską od Płaskowyżu Tarnogrodzkiego. Od południa przyjmuje Wirową, od północy Sopot i Szum, a pod Harasiukami Ładę. Po 114 km uchodzi do Sanu w Ulanowie, wśród piaszczystych mielizn.

Szumy

Na krawędzi Roztocza, w korycie Tanwi i jej dopływów, są progi skalne. Park krajobrazowy opisuje je jako progi tektoniczne, które pochodzą z okresu tworzenia się Karpat. Woda spada przez nie jak przez niewielkie wodospady. Miejscowi nazywają je szumami, szypotami albo sopotami.

Pierwsze trzy szumy, każdy wysoki na około pół metra, są tuż poniżej mostu w Rebizantach. Między ujściem Łosinieckiego Potoku a ujściem Jelenia są 24 progi na 400 metrach rzeki. Na końcu tej serii zostały resztki kamiennej tamy. Ekspertyza przygotowana dla Stowarzyszenia Eko-Unia i Towarzystwa Rzeki Tanew opisuje zabytkową zaporę w rezerwacie, obok dawnej stanicy harcerskiej „Olbrychtówka”. Długoletnia erozja dna zagraża jej stabilności.

Rezerwat Nad Tanwią utworzył minister leśnictwa i przemysłu drzewnego zarządzeniem z 18 lipca 1958 roku. Rezerwat miał chronić krajobraz dolin Tanwi i Jelenia „z licznymi wodospadami w skalistym korycie” oraz las mieszany z jodłą, która dochodzi tu do granicy swojego naturalnego zasięgu.

Spływanie przez rezerwat jest zabronione. Ustawa o ochronie przyrody zakazuje w rezerwatach uprawiania sportów wodnych, pływania i żeglowania poza szlakami wyznaczonymi przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Dyrektor w Lublinie wyznaczył w rezerwacie Nad Tanwią ścieżkę przyrodniczą dla ruchu pieszego. Szlaku wodnego nie wyznaczył. Pieszo także wolno chodzić tylko wyznaczonymi szlakami, dlatego szumy ogląda się ze ścieżki. Opis PTTK ze spływu w 1997 roku, według którego szumy się spływa albo kajaki się przez nie spławia, nie jest dziś wskazówką.

Przy ujściu Jelenia, na wzgórzu Kościółek, archeolodzy znaleźli ślady grodu z VII–IX wieku. W XVII wieku zbudowano tam cerkiew, którą w 1748 roku zamieniono na kościół. W powstaniu styczniowym i podczas II wojny światowej na wzgórzu ukrywali się partyzanci.

Huty, hamernie i papiernia w Hamerni

Huta Różaniecka powstała na początku XVIII wieku jako osada smolarzy, węglarzy i gonciarzy. W 1713 roku hetman Adam Mikołaj Sieniawski założył tam hutę szkła. W Paarach hutę szkła uruchomił w 1791 roku zarząd Ordynacji Zamojskiej. Działała do 1860 roku. Około 1876 roku w Paarach powstał budynek straży granicznej.

Niżej, w okolicy Harasiuk, Tanew dostarczała ludziom ryb, a wieś była znanym w regionie ośrodkiem bartnictwa. W lasach działały hamernie produkujące żelazo, wytwarzano też potaż, smołę, węgiel drzewny i dziegieć. Te rzemiosła utrzymały się do końca XIX wieku. W tym samym stuleciu zamarła żegluga na Tanwi i Sanie.

Nad Sopotem, dopływem Tanwi, w Hamerni działała papiernia Ordynacji Zamojskiej. Był to duży zakład. W czasach Księstwa Warszawskiego i Królestwa dzierżawił ją Lejbuś Kahan, a potem Cała Wax, właściciel drukarni hebrajskiej w Józefowie. Papiernia produkowała 80% papieru w guberni lubelskiej. Drukarnia Waxów działała w Józefowie od 1820 roku do lat 50. XIX wieku i była znana w całym kraju.

Papiernicy z Hamerni pracowali także w innych zakładach. Większość papierników, którzy w latach 60. XIX wieku pracowali w papierni w Kaczorkach, przyszła z Hamerni. Byli wśród nich Augustyn Kolman, Jan Szpak oraz Katarzyna i Franciszek Bartzowie. Papiernię w Hamerni zniszczyły dwie powodzie, w 1848 i 1870 roku, a potem pożar w 1883 roku.

Ruiny papierni są dziś w rezerwacie Czartowe Pole. Utworzono go 21 lipca 1958 roku, trzy dni po rezerwacie Nad Tanwią, żeby chronić przełom i dolinę Sopotu. Nazwa pochodzi od legendy o polanie, o której mówiono, że „jeno czarci tam hasali”.

W 1922 roku Ordynacja Zamojska była największym majątkiem w II Rzeczypospolitej, a podstawą jej gospodarki były lasy. Główny majątek ordynacji, prawie 55 tys. ha lasów, państwo przejęło dekretem PKWN z grudnia 1944 roku.

Paary 1939 i Osuchy 1944

W Paarach 18 września 1939 roku oddziały armii „Lublin” i „Kraków” starły się z Niemcami. Poległo 60 żołnierzy i dwóch oficerów.

W czerwcu 1944 roku Niemcy przeprowadzili w Puszczy Solskiej akcję przeciwpartyzancką Sturmwind II. Około 30 tys. żołnierzy otoczyło około 5 tys. partyzantów polskich i radzieckich. Zgrupowanie partyzantów radzieckich wyszło z okrążenia w okolicach Borowca i Huty Różanieckiej.

Zgrupowanie AK i BCh znalazło się 24 czerwca w widłach Tanwi i Sopotu. Tego dnia zginął jego dowódca, major Edward Markiewicz „Kalina”. Według IPN prawdopodobnie popełnił samobójstwo. Przez kilka godzin dowodził rotmistrz Mieczysław Rakoczy „Miecz”, potem porucznik Konrad Bartoszewski „Wir”. Dwa małe oddziały, porucznika Jana Kryka „Topoli” i porucznika Józefa Mazura „Skrzypika”, odłączyły się i próbowały przebić przez niemiecki pierścień w okolicach szosy z Fryszarki do Borowca. Zginęły w całości.

Walki z 25 i 26 czerwca nazywa się bitwą pod Osuchami, a także bitwą nad Tanwią albo nad Sopotem. Od 25 do 28 czerwca Niemcy z psami przeczesywali las w poszukiwaniu ludzi ukrytych na drzewach, w zaroślach i na bagnach. Pojmanych zabijano na miejscu albo torturowano i rozstrzeliwano.

Radio Lublin podaje, że w walkach poległo około 240 partyzantów, a Wikipedia szacuje straty na około 400. Zamordowano 509 mieszkańców okolicznych wsi, a osiem wsi, w tym Osuchy, spalono.

Cmentarz partyzancki jest w lesie przy drodze z Józefowa do Łukowej. Według PAP pochowano na nim około 250 partyzantów, według Wikipedii około 300.

Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej

Park powstał wiosną 1988 roku na mocy dwóch uchwał wojewódzkich rad narodowych: w Zamościu z 11 maja i w Przemyślu z 26 maja. Do dziś leży w dwóch województwach. Ma prawie 29 tys. ha, z czego prawie trzy czwarte w lubelskim.

Uchwały miały chronić zwarte lasy o charakterze puszczańskim i doliny rzek, które na krawędzi Roztocza i Kotliny Sandomierskiej tworzą przełomy zwane szumami albo szypotami. Tanew jest główną rzeką parku. Razem z dopływami – Sopotem, Jeleniem, Szumem i Niepryszką – przecina krawędź Roztocza dolinami przełomowymi.

Lasy zajmują 85,6% powierzchni parku. Przeważają świeże bory sosnowe, a większość drzewostanów nie przekracza 40–60 lat. W podmokłych obniżeniach między wydmami są kontynentalne torfowiska wysokie z karłowatą sosną, brzozą omszoną, żurawiną i torfowcami. W zimnych potokach żyją pstrąg potokowy i lipień.

Cała Puszcza Solska zajmuje około 1240 km². Od 2010 roku BirdLife International uznaje ją za ostoję ptaków IBA. Żyją tu między innymi głuszec, bocian czarny, puchacz, włochatka i derkacz.

W Tanwi stwierdzono 36 gatunków ryb i minogów. Troć wędrowna, węgorz i certa wyginęły po budowie jazu w Ulanowie i zapory we Włocławku. Jaz w Ulanowie zamknął rybom drogę do całego dorzecza Tanwi.

Operat ochrony wód, przygotowany w 2020 roku do planu ochrony parku, ocenia stan ekologiczny Tanwi do Łosinieckiego Potoku jako zły. Przyczyną są prawdopodobnie długie odcinki regulowane. W połowie lat 60. uregulowano Tanew na znacznym odcinku, a powyżej Borowca zbudowano jaz z wysokim stopniem.

W podkarpackiej części parku uchwała sejmiku z 2013 roku zakazuje nowej zabudowy w pasie 100 metrów od brzegów Tanwi, z wyjątkiem obiektów służących turystyce wodnej. Pływania kajakiem uchwała nie zakazuje. W całym parku biwak i ognisko są dozwolone tylko w wyznaczonych miejscach, a w rezerwatach chodzi się wyłącznie oznaczonymi ścieżkami.

Południoworoztoczański Park Krajobrazowy

Źródła Tanwi są w drugim parku. Południoworoztoczański Park Krajobrazowy utworzyła Wojewódzka Rada Narodowa w Przemyślu 13 lipca 1989 roku. Obejmuje polską część Roztocza Wschodniego, ponad 208 km² w gminach Horyniec-Zdrój, Narol i Lubycza Królewska.

Główne rzeki parku to Tanew i Rata. Park leży na dziale wód Wisły i Bugu, a obie rzeki płyną przez niego górnymi odcinkami.

Oba parki należą do polskiej części Transgranicznego Rezerwatu Biosfery „Roztocze”. UNESCO ustanowiło go 19 czerwca 2019 roku na posiedzeniu programu „Człowiek i biosfera” w Paryżu. W polskim prawie rezerwat biosfery nie jest formą ochrony przyrody i nie wprowadza nowych zakazów.

Kajakiem od Narola do Ulanowa

Opis szlaku PTTK powstał po spływie w sierpniu 1997 roku. Kilometraż zaczyna się w nim od ujścia: Narol leży na 112. kilometrze, Ulanów na pierwszym. Szlak zaczyna się więc niemal przy źródłach.

Do Borowca PTTK ocenia go jako nieco trudny i uciążliwy, niżej jako łatwy. Na całość przeznacza cztery dni. Średnie tempo do Borowca to 2–3 km na godzinę, niżej 6–7 km.

Pod Narolem rzeka jest uregulowana i zarośnięta wikliną oraz trzciną, przez które trzeba się przedzierać. Cztery jazy regulacyjne da się spłynąć, jeśli nie zatarasują ich gałęzie. Za Młynkami PTTK notował w 1997 roku siedem kolejnych jazów. Przed drugim z nich nad samą wodą biegła rura i kajak trzeba było przez nią przerzucić. Wikipedia podaje dziś w całym korycie trzy jazy i dziewięć progów, wszystkie progi na wyprostowanym odcinku koło Narola.

Dalej Tanew wpływa do lasu. Między mostem na drodze z Huty Szumy do Paar a mostem w Rebizantach w korycie są zwalone drzewa, skaliste prożki i szypoty. Według ekspertyzy spływy na górnej Tanwi zaczynają się zwykle najwyżej przy moście między Paarami a Hutą Szumy i kończą na moście w Rebizantach, przed rezerwatem.

Poniżej rezerwatu, od ujścia Jelenia do Borowca, rzeka ma zmienną głębokość i ostre zakręty, a w korycie leżą kłody i zwalone drzewa. W Borowych Młynach jest palisada po dawnym spiętrzeniu, którą da się wyminąć. Jaz w Borowcu ma od metra do półtora metra wysokości, zależnie od tego, jak podniesiono zastawy. Kajak przenosi się lewym brzegiem, około 50 metrów.

Za Borowcem uregulowana rzeka płynie bystro przez łąki, w głębokim korycie szerokim na 2–4 metry. Wirowa, która uchodzi z lewej strony, jest szersza od Tanwi i ma mętniejszą, cieplejszą wodę. Od jej ujścia Tanew meandruje wśród pól i łąk, oddzielona od nich pasem trzcin i wiklin. Do zalewu przed Ulanowem nie ma już przeszkód, przez które trzeba przenosić kajak, tylko pojedyncze kłody i mielizny. Autor opisu zanotował, że do ujścia Wirowej mieszkańcy nadbrzeżnych wsi czerpią wodę z Tanwi także do picia.

Z wody widać ślady dawnych przepraw. W Kulaszach i za Królami Starymi są kładki na wysokich palach. Pod mostami w Królach Starych i Harasiukach zostały pale po starych mostach, a w Łazorach resztki dwóch mostów. W Osuchach, tuż przed mostem, z prawej strony uchodzi Sopot, a kilometr niżej był dawny bród. We wsi Zynie przed mostem była nad wodą strzałka wskazująca drogę do sklepu, „najwyraźniej adresowana do wodniaków”.

Przed Ulanowem, za Dąbrówką, rzeka rozlewa się w zalew. Na jego końcu PTTK każe przenieść kajak prawym brzegiem, około 50 metrów, wokół podwójnego progu. Jaz w Ulanowie zbudowano w latach 60. XX wieku, około 2,5 km od ujścia. Wikipedia podaje, że zbudowała go Huta Stalowa Wola w celach rekreacyjnych. Autorzy ekspertyzy przypuszczają, że stopień utrzymuje poziom uregulowanej rzeki.

Ulanów, który opis PTTK nazywa dawną flisacką stolicą Polski, leży na lewym brzegu, kilometr przed ujściem. O flisakach z Ulanowa piszę osobno. Za miastem Tanew wpada do Sanu. PTTK radzi spłynąć Sanem około 7 km, do mostu drogowego koło Niska, gdzie samochód zjedzie z szosy nad samą wodę.

Stan wody

Stan Tanwi mierzą wodowskazy IMGW w Osuchach i Harasiukach. W Osuchach stan ostrzegawczy to 320 cm, alarmowy 400 cm. W Harasiukach progi są niższe: 270 i 330 cm.

Przepływ zmienia się z sezonu na sezon. Największy przepływ zmierzony w Harasiukach w latach 1976–2013 był prawie 14 razy większy od średniego.

Bezpieczeństwo

Kamizelkę załóż i dopasuj jeszcze na brzegu. Na rezerwat Nad Tanwią nie wpływaj: zakończ spływ na moście w Rebizantach albo zacznij poniżej rezerwatu. Jaz w Borowcu i podwójny próg na końcu zalewu przed Ulanowem przenieś brzegiem.

Na odcinku do Borowca uważaj na kłody i zwalone drzewa. Powalone drzewo jest groźne, bo woda przepływa między gałęziami swobodnie, a kajak zostaje do nich dociśnięty prądem. Przed palami starych mostów zwolnij i wybierz przejście, zanim do nich dopłyniesz. Zespół Parków Krajobrazowych w Przemyślu wśród zagrożeń dla kajakarzy wymienia pływanie bez kamizelek i nieoznaczone miejsca niebezpieczne, na przykład przedmioty zanurzone w wodzie.

Przed wyjazdem sprawdź stan wody w Osuchach i Harasiukach. Gdy zbliża się do stanu ostrzegawczego, nie wypływaj. Więcej o przygotowaniu do spływu jest w poradniku o bezpieczeństwie na wodzie.

Dojazd i wypożyczalnie

Nad górną Tanew dojeżdża się przez Susiec, skąd blisko do szumów i krótkiej trasy z Paar do Rebizant. Poniżej rezerwatu kajaki wodują między innymi w Głuchach przy Borowych Młynach, w Borowcu, Osuchach, Szostakach, Pisklakach, Królach i Harasiukach. Nad Tanwią działają lokalni organizatorzy spływów.

Zobacz szlak na interaktywnej mapie Kliknij, aby wczytać mapę z narysowanym przebiegiem trasy

Tekst powstał we współpracy z Zespołem Parków Krajobrazowych w Przemyślu.