Informacja prasowa
Ponad 3200 książek o kajakach, map szlaków kajakowych, przewodników, plakatów, fotografii archiwalnych i dokumentów dotyczących polskich rzek oraz kajakarstwa zebrano w Bibliotece kajakarza. Cyfrowy katalog pozwala odkrywać publikacje o historii kajakarstwa w Polsce, poznawać dawne szlaki wodne i docierać do materiałów dokumentujących rozwój turystyki kajakowej.
W październiku 2026 roku uruchomiliśmy Bibliotekę kajakarza. Zawiera 3202 pozycje dotyczące polskich wód i sportów wodnych. Każda zawiera link do instytucji, która przechowuje oryginał: biblioteki, archiwum albo muzeum.
Ponad 1800 pozycji to jednostki archiwalne z kilkudziesięciu archiwów, wyszukane w serwisie Szukaj w Archiwach. Prawie 1200 rekordów pochodzi z katalogu Biblioteki Narodowej, a 170 obiektów przechowują muzea i biblioteki cyfrowe, od Muzeum Narodowego w Warszawie po Muzeum Fotografii w Krakowie. Do ponad 700 pozycji na podstawie istniejących źródeł przygotowaliśmy krótkie opisy po polsku i po angielsku.
Biblioteka jest dostępna pod adresem stanwody.org/biblioteka-kajakarza, w wersji polskiej i angielskiej. Można ją przeszukiwać według rzeki lub jeziora, okresu i tematu. Z niej pochodzą liczby podane w tym materiale.
| Co jest w Bibliotece | Pozycji |
|---|---|
| książki i przewodniki | 585 |
| mapy | 238 |
| czasopisma i artykuły | 165 |
| druki, fotografie i archiwalia | 2214 |
Na co dzień opisujemy na stanwody.org rzeki, jeziora i szlaki kajakowe. Źródła do tych tekstów są rozproszone: książki stoją w Bibliotece Narodowej, plany przystani i zdjęcia ze spływów leżą w archiwach państwowych, a plakaty i medale – w muzeach. Biblioteka kajakarza zbiera informacje o nich w jednym miejscu.
W dwudziestoleciu międzywojennym mieliśmy 10 tysięcy kajaków!
Najstarsza pozycja w Bibliotece to „Łódź i wiosło”, podręcznik dla wioślarzy z 1883 roku, podpisany przez naczelnika przystani Warszawskiego Towarzystwa Wioślarskiego. Książki o kajakach pojawiły się blisko pół wieku później. Biblioteka zawiera 27 tytułów kajakowych z lat 30., w tym 11 instrukcji budowy kajaka. Prawie połowę z nich wydała Główna Księgarnia Wojskowa.
Antoni Heinrich, autor oficjalnego przewodnika związku kajakowego, przedmowę do swojej „Budowy kajaków” zaczął od liczby.
„Ilość kajaków w Polsce oblicza się zgrubsza na 10.000. Znakomita większość, to wyroby domowe, urągające elementarnym wymaganiom konstrukcji”.
Polski Związek Kajakowców, jak pisał Heinrich, za jedno z głównych zadań uznał „kwestję uporządkowania tego chaosu”.
Kajak można było też kupić. W przewodniku Pierwszej Ogólno-Krajowej Wystawy Kajakowej, wydrukowanym w 1933 roku w nakładzie 10 tysięcy egzemplarzy, Mazowieckie Warsztaty Szkutnicze z Płocka reklamowały kajak „typ Płocki” z dykty za 85 złotych z wiosłami i „Rekina I” za 175 złotych.
Według szacunku Głównego Urzędu Statystycznego robotnik zarabiał w 1933 roku przeciętnie 24,3 złotego tygodniowo. „Typ Płocki” kosztował więc trzy i pół tygodniówki, a „Rekin I” ponad siedem. Przy dzisiejszym przeciętnym wynagrodzeniu to około 7 tysięcy i 15 tysięcy złotych.
Obok książek o budowie kajaków pojawiły się przewodniki. Oficjalny przewodnik związku „Szlaki wodne Polski”, napisany przez Heinricha, opisywał w 1932 roku 114 szlaków. W drugim wydaniu, z 1935 roku, było ich już 187.
Maria Podhorska-Okołów opisała w 1935 roku 60 wycieczek kajakowych z Warszawy. Przy każdej trasie podała kilometraż, przeszkody i dojazd, a nawet ceny furmanek. Recenzent „Sportu Wodnego” zaznaczył jeszcze jedno:
„Wszystkie opisane szlaki autorka przebyła na wiośle sama”.
Wydawnictwo „Sport i Turystyka”
Po wojnie książki o kajakach i mapy szlaków wydawało przede wszystkim wydawnictwo „Sport i Turystyka”. W latach 50. wydało 50 z 72 wydanych wówczas książek i map o wodach, które są w Bibliotece. W samym 1953 roku ukazało się pięć jego tytułów: „Kajakarstwo” Wacława Trębickiego oraz przewodniki „Kajakiem po rzekach Mazowsza”, „Kajakiem z biegiem Noteci”, „Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich” i „Kajakiem po wodach województwa bydgoskiego”.
W kolejnych dekadach udział wydawnictwa „Sport i Turystyka” w rynku malał. W latach 80. wydało 25 z 72 książek i map. Mapy wydawały też Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych i Wydawnictwo PTTK „Kraj”.
W tomaszowskim oddziale Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim zachowała się dokumentacja produkcji kajaka składanego „Neptun” w Zakładach Sprzętu Domowego i Turystycznego: karty chronometrażowe z lat 1961–1970 dla lakierni, szwalni i robót ślusarskich oraz procesy technologiczne.
Archiwum Akt Nowych przechowuje akta Polskiego Związku Kajakowego z zespołu Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki, w tym kalendarze imprez z lat 60. i akta kontroli związku.
Po 1990 roku wydawców jest prawie 100
Ostatnia ze 136 pozycji wydawnictwa „Sport i Turystyka” w Bibliotece pochodzi z 1991 roku.
W latach 90. książki i mapy o polskich wodach wydawało 51 wydawców, a w pierwszej dekadzie XXI wieku – już 99. Z tego drugiego okresu pochodzi najwięcej publikacji zgromadzonych w Bibliotece kajakarza: 173 książki i mapy.
Wśród wydawców przybyło samorządów, organizacji turystycznych, stowarzyszeń i fundacji. Od 2010 roku wydały co piątą książkę lub mapę z Biblioteki. W latach 1950–1999 takich pozycji były cztery.
Śląska Organizacja Turystyczna wydała w latach 2020–2025 osiem map rzek województwa śląskiego, od Warty i Liswarty po Olzę.
Najwięcej o Dunajcu
Najwięcej pozycji w Bibliotece dotyczy Dunajca: 188. To głównie zdjęcia i akta, w dużej części związane ze spływem flisackim przełomem Dunajca. Są wśród nich akta inspekcji łodzi flisackich w Czorsztynie i protokoły egzaminów na flisaka. Kolejne miejsca zajmują Brda z 69 pozycjami i Krutynia z 62.
Skąd to wiemy
Źródła
- Biblioteka kajakarza, stanwody.org/biblioteka-kajakarza, stan na 19 października 2026 – wszystkie liczby, wykres i tabele.
- Katalog Biblioteki Narodowej (data.bn.org.pl) – rekordy książek, map i czasopism, w tym rok wydania i wydawca.
- Szukaj w Archiwach (szukajwarchiwach.gov.pl) – jednostki archiwalne, m.in. z Archiwum Akt Nowych, Archiwum Narodowego w Krakowie i Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim.
- Antoni Heinrich, „Budowa kajaków”, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1933 – przedmowa. Skan: Polona.
- „Sport Wodny” 1934, nr 22 (o drugim wydaniu „Szlaków wodnych Polski”) i 1935, nr 10 (recenzja „Kajakiem z Warszawy”). Skany: Pomorska Biblioteka Cyfrowa.
- Przewodnik Pierwszej Ogólno-Krajowej Wystawy Kajakowej, Turystyki Wodnej i Wioślarstwa, Warszawa 1933 – nakład i reklamy kajaków. Skan: Polona.
- Mały Rocznik Statystyczny 1935, Główny Urząd Statystyczny – tabele cen chleba i tygodniowych zarobków robotników. Skan: Internet Archive, kopia RCIN.
- Główny Urząd Statystyczny: komunikat w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w 2025 roku i Bank Danych Lokalnych (przeciętna cena chleba pszenno-żytniego w 2025 roku).
- Zdjęcia: Muzeum Fotografii w Krakowie, katalog on-line, wszystkie w domenie publicznej.
Zastrzeżenia
- Biblioteka jest spisem tematycznym, nie pełną bibliografią. Liczby mówią o tym, co w niej jest, a nie o wszystkim, co wydano w Polsce.
- Wydawców liczyliśmy według nazw w rekordach katalogowych. Ten sam wydawca zapisany na dwa sposoby mógł zostać policzony dwa razy.
- Wykres pomija 19 książek i map o nieustalonym roku wydania.
- Serie jednostek archiwalnych o tym samym tytule pokazujemy w Bibliotece jako jedną kartę.
- Ceny kajaków przeliczyliśmy przez płace. Zarobek z 1933 roku to szacunek GUS dla wszystkich robotników, także chałupników i zatrudnionych przy robotach publicznych. Dzisiejsze wynagrodzenie to przeciętna płaca brutto w gospodarce narodowej w 2025 roku: 8903,56 zł miesięcznie. Dawnych zarobków i dzisiejszych płac nie liczono tak samo, dlatego wynik jest przybliżony.
- Liczone ceną chleba wychodzi prawie trzy razy taniej, bo chleb względem płac bardzo potaniał. W 1933 roku kilogram chleba żytniego kosztował w Warszawie 35 groszy, a w 2025 roku pół kilograma chleba pszenno-żytniego kosztowało przeciętnie 5,38 zł.
- Biblioteka nie obejmuje żeglarstwa.