Informacja prasowa
We wrześniu 2026 roku uruchomiliśmy bazę polskich towarzystw i klubów wioślarskich. Jest w niej 257 opisów, od Gdańska po Pińsk. Każdy ma własną stronę.
Żeby ją zbudować, przeszliśmy 261 numerów „Sportu Wodnego” z lat trzydziestych, spisy klubów drukowane przez związek, monografie klubowe i rejestr zabytków. Przy wpisach jest 2456 odnośników z cytatami, a tam, gdzie źródła się różnią, pokazujemy obie wersje.
Baza jest otwarta pod adresem stanwody.org/towarzystwa-i-kluby-wioslarskie, po polsku i po angielsku. Liczby w tym materiale pochodzą z niej.
Sztandary, orkiestra i msza na otwarcie sezonu
W maju 1932 roku warszawskie kluby otwierały sezon wspólnie. Plutony wioślarskie zebrały się rano na swoich przystaniach, ustawiły się ze sztandarami według przynależności klubowej i poprzedzane orkiestrą wojskową pomaszerowały na nabożeństwo do kościoła świętego Józefa. Pieśni odśpiewał chór „Duda” Warszawskiego Towarzystwa Wioślarskiego. Potem pochód przeszedł Krakowskim Przedmieściem, Nowym Światem i Książęcą na przystań Klubu Wioślarskiego „Syrena”, gdzie odbyła się główna część uroczystości.
Sprawozdawca „Sportu Wodnego” policzył idących i nie był zadowolony.
„Plutony wioślarskie, zgrupowane według przynależności klubowych, ze sztandarami, jak na stolicę niezbyt niestety liczne (W. Klub Wioślarek reprezentowany był tylko przez trzy wioślarki, co przecież mija się z celem propagandowym wspólnego otwarcia)”.
Towarzystwo wioślarskie było stowarzyszeniem z majątkiem: dom w mieście, przystań nad wodą, tabor łodzi i sala, której w Warszawie brakowało innym.
„W Warszawie jest stosunkowo nieznaczna ilość wielkich sal, przydatnych na liczniejsze zebrania towarzyskie i zgromadzenia, mniej zasobne przeto organizacje korzystają stale dla swych celów z lokalu W.T.W., które niejednokrotnie, w zależności od celu zebrania, oddaje swój lokal po cenie kosztu lub zupełnie bezpłatnie”.
Od 1925 roku towarzystwa miały też wspólne pismo. Dwutygodnik „Sport Wodny”, organ związku, wychodził do sierpnia 1939 roku i drukował listy klubów, wyniki regat, sprawozdania z sejmików, rozkłady spływów oraz reklamy stoczni łodzi.
W 1929 roku związek powołał stałego instruktora objazdowego dla towarzystw prowincjonalnych. Urząd objął Adolf Olszewski, wioślarz mistrzowskiej osady WTW z 1924 roku, a poziom osad podniósł się w tych miastach, w których pracował.
Łodzie próbowano robić u siebie. Projekt związkowej wytwórni upadł i kupowano używane łodzie za granicą, ale wileńskie towarzystwo miało własne warsztaty. W 1934 roku ksiądz poświęcił tam trzy nowe łodzie, a potem odbyła się ich defilada na Wilii, prowadzona przez mistrzynię Polski.
Mapa towarzystw to mapa wielkich rzek
Wioślarstwo wyścigowe wymagało długich i prostych odcinków wody, dlatego towarzystwa powstawały przede wszystkim nad dużymi rzekami. Przystań wyznaczała miejsce działalności klubu na lata, a często na kolejne pokolenia.
| Akwen | Ile towarzystw i klubów w spisie |
|---|---|
| Wisła | 59 |
| Warta | 11 |
| Brda | 10 |
| Wilia | 9 |
| San | 7 |
| Prosna | 5 |
| Martwa Wisła | 3 |
| Niemen | 3 |
| Styr | 3 |
| Pilica | 3 |
| bez ustalonego akwenu | 20 |
Na Wiśle działało 59 ze 171 towarzystw i klubów ujętych w naszym spisie. Były rozrzucone wzdłuż całej rzeki – od Krakowa po Gdańsk. Pozostałe organizacje działały przede wszystkim nad kilkoma dużymi rzekami oraz jeziorami. Dla wioślarstwa wyczynowego w całym kraju właściwie jeden obiekt pełnił funkcję toru regatowego: Brdyujście pod Bydgoszczą. Od 1920 roku odbywały się tam mistrzostwa Polski, a w 1929 roku mistrzostwa Europy.
Wioślarze pokonywali jednak znacznie większe dystanse niż długość toru regatowego. W 1920 roku pięciu zawodników Akademickiego Związku Sportowego w Krakowie przepłynęło czwórką wyścigową 400 kilometrów do Warszawy. Do Bydgoszczy ruszyli już statkiem, bo na dalszą podróż innym środkiem transportu nie mieli pieniędzy.
Najpierw mieszczanie, potem wojsko
Na liście klubów zrzeszonych w związku w 1930 roku widać dwa wyraźne etapy rozwoju wioślarstwa. Pierwszy to 15 towarzystw założonych w ciągu 36 lat, przede wszystkim w miastach takich jak Płock, Włocławek, Kalisz, Konin, Łomża, Pułtusk, Nowy Sącz i Kruszwica.
Drugi etap rozpoczął się po odzyskaniu niepodległości. W ciągu zaledwie 10 lat powstało 30 kolejnych klubów. W 13 przypadkach za ich powstaniem stały konkretne instytucje: osiem wojskowych klubów i sekcji pułkowych, działających od Modlina i Grodna po Kraków, policyjny klub sportowy w Wilnie, trzy kluby akademickie oraz warszawska YMCA.
„Sport Wodny” porównywał w 1934 roku polski związek ze szwajcarskim, który miał 60 towarzystw i 5 tysięcy członków, a rok później donosił z Niemiec, że samo tamtejsze wioślarstwo szkolne obejmuje 20 tysięcy osób, czyli trzy razy więcej, niż liczył cały polski związek.
Cztery lata bez zezwolenia
Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie działało od 1878 roku jako organizacja nielegalna, a władze carskie zarejestrowały je dopiero w 1882 roku. W zaborze pruskim pierwszy polski klub wioślarski powstał w Poznaniu w 1904 roku, czyli ćwierć wieku później. Zrzeszenie towarzystw było niemożliwe.
„Zbyt mała ilość towarzystw, żyjących przytem do pewnego stopnia każda odrębnie, wpłynęła na fakt, że przez długi czas nie odczuwano potrzeby zrzeszenia się, tembardziej, że o legalnej organizacji naturalnie mowy być nie mogło”.
Nieoficjalny Związek Wioślarski powstał w Warszawie w 1910 roku i objął towarzystwa Kongresówki, dwa z Krakowa, jedno z Poznania oraz jedno z Kijowa. Jego działalność przerwała wojna. Kaliskie Towarzystwo Wioślarskie obchodziło jesienią 1919 roku swoje 25-lecie i zaprosiło na jubileusz towarzystwa z całego kraju. Przyjechało 13 delegacji i tam zapadła decyzja o powołaniu związku.
Polski Związek Towarzystw Wioślarskich założono sześć tygodni później, na zjeździe w Poznaniu. Prezesem został Józef Radwan z Kalisza, a pod zdjęciem pierwszego zarządu podpisano Stanisławę Hannównę, skarbniczkę.
| Spis | Ile towarzystw i klubów |
|---|---|
| zjazd założycielski, grudzień 1919 | 13 |
| lista klubów, „Sport Wodny” 1930 | 45 |
| sezon 1932, według przewodnika wystawy z 1933 roku | 60 |
| spis z adresami, „Sport Wodny” 1936 | 65 |
Na spisie z 1936 roku, tym z adresami, są też kluby niemieckie: Ruder-Club „Frithjof” przy świętego Floriana 6 w Bydgoszczy, Graudenzer Ruder-Verein z Grudziądza, Ruder-Verein „Thorn” z Torunia oraz Stowarzyszenie Wioślarek Niemieckich.
Wyprawy: od Krakowa do Gdyni i na Morze Czarne
Koła turystyczne przy towarzystwach organizowały wyprawy z własnych przystani.
Wojskowa osada z Grodna, w łodzi na osiem krótkich wioseł, przepłynęła Wisłę od Krakowa i 27 lipca 1924 roku przed zmierzchem dotarła do Gdyni. Nazajutrz o świcie do morza dopłynęła osada Klubu Wioślarskiego „Wisła” pod sterem Władysława Zajączkowskiego. Obie łodzie spotkały się w Kazimierzu. Wyprawę opisał Władysław Grzelak w książce „Łódką z biegiem Wisły”.
W 1927 roku trzech członków poznańskiego Klubu Wioślarskiego z roku 1904 wyruszyło na Morze Czarne: Wartą, Odrą pod prąd, Morawą i Dunajem, a wracało Prutem, Sanem, Wisłą i Notecią. Podróż trwała trzy miesiące. Trzy lata po nich inni członkowie tego samego klubu przepłynęli z Poznania przez Berlin i Paryż do Hawru.
Przewodnik pierwszej ogólnokrajowej wystawy kajakowej, wydany w Warszawie w 1933 roku, wyliczał, dokąd wioślarze już dopłynęli: od nadniemeńskich Stołpców do Międzychodu nad Wartą, od Gdyni do Zaleszczyk, od podhalańskiego Dunajca do Naroczy, od śląskiej Przemszy po wołyńską Horyń. Podsumował to jednym zdaniem.
„Zmierzono wiosłami całą Polskę wzdłuż i wszerz”.
Od 1929 roku związek miał referat turystyczny, trzy lata później wydał regulamin turystyczny. Polski Związek Kajakowców powstał w 1930 roku, przy poparciu związku wioślarskiego.
Cztery kluby wioślarek
Warszawski Klub Wioślarek powstał w 1912 roku i był najstarszym kobiecym klubem wioślarskim w Polsce. W 1930 roku na liście klubów zrzeszonych w związku znajdowały się cztery kluby wioślarek – w Warszawie, Bydgoszczy, Kaliszu i Poznaniu.
Na rywalizację o mistrzostwo Polski kobiety musiały jednak poczekać. W 1929 roku sejmik związku uznał wniosek warszawskiego klubu o organizację mistrzostw kobiet za przedwczesny. Rok później przy związku powołano Komisję Wioślarstwa Kobiecego.
Najwcześniejsze mistrzostwa Polski kobiet, które udało się odnaleźć w ówczesnej prasie, odbyły się 15 sierpnia 1932 roku. Czwórki wygrał Bydgoski Klub Wioślarek, a rywalizację jedynek J. Grabicka z Warszawskiego Klubu Wioślarek.
Kobiety organizowały także własne wyprawy. W maju 1932 roku wioślarki przepłynęły z Warszawy do Bydgoszczy, zatrzymując się po drodze w Wyszogrodzie, Płocku, Włocławku i Toruniu.
Skalę przedwojennego wioślarstwa dobrze widać w statystykach regat związkowych w Bydgoszczy z pierwszej dekady ich organizacji. W zawodach wystartowało 2113 wioślarzy i 111 wioślarek, reprezentujących łącznie 467 osad.
Ostatnie regaty przed wojną
XX Mistrzostwa Polski i regaty związkowe odbyły się w Poznaniu 12 i 13 sierpnia 1939 roku. Trzy tygodnie później wybuchła wojna. W sierpniu przestał ukazywać się także „Sport Wodny”, a działalność przedwojennych klubów została przerwana.
Wioślarstwo zaczęło jednak odradzać się już w pierwszych miesiącach po wojnie. W grudniu 1945 roku we Wrocławiu powołano sekcję wioślarską AZS. Założył ją student medycyny Stanisław Iwankiewicz, który przed wojną poznał wioślarstwo w kaliskim klubie szkolnym. Pierwszymi instruktorami zostali student weterynarii Konstanty Korczyński oraz Ludwik Kałaciński, przed wojną członek Warszawskiego Towarzystwa Wioślarskiego.
Nowe powojenne sekcje i kluby często budowano na doświadczeniu ludzi, którzy uprawiali wioślarstwo jeszcze przed 1939 rokiem. W ten sposób, mimo wojennej przerwy, część tradycji przedwojennego ruchu wioślarskiego przetrwała i została przeniesiona do powojennej Polski.
Co zostało nad wodą
W naszym spisie jest 31 przystani z tamtych lat, z czego 15 istnieje do dziś. Część nadal pracuje jako przystanie klubowe, w innych są dziś hotele i restauracje.
Opisy tych przystani, razem z adresami i źródłami, są w bazie. Jest w niej też mapa z suwakiem lat od 1878 do dziś. Baza ma wersję angielską.
Przystań nad Brdą przy ulicy świętego Floriana w Bydgoszczy zbudowano w latach 1913 i 1914 dla niemieckiego Ruder-Clubu „Frithjof”, w 1945 roku siedzibę w niej dostało Bydgoskie Towarzystwo Wioślarskie, a w 1996 roku władze miasta sprzedały budynek spółce z Szanghaju.
Klubów wioślarskich działa dziś w Polsce 55. Jeden z nich, Towarzystwo Wioślarskie we Włocławku, ma przystań u ujścia Zgłowiączki do Wisły, oddaną do użytku w 1928 roku. Budynek istnieje i mieści hotel, a wioślarze przenieśli się do nowej przystani, bo stary obiekt niszczyły kolejne powodzie.
Skąd to wiemy
Źródła
- „Wioślarz Polski” 1925, nr 2 i 3 oraz „Sport Wodny” 1925–1939, organ Polskiego Związku Towarzystw Wioślarskich – początki WTW, kalendarium związku, listy klubów, regaty, wioślarstwo kobiece. Skany: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa i Pomorska Biblioteka Cyfrowa.
- Włodzimierz Długoszewski, „Szkic historii Polskiego Związku Towarzystw Wioślarskich” razem z listą 45 zrzeszonych klubów i statystyką regat 1920–1929, „Sport Wodny” 1930, nr 3.
- Spis Towarzystw i Klubów wioślarskich zrzeszonych w P.Z.T.W., „Sport Wodny” 1936, nr 22 – 65 pozycji z miejscowościami i adresami.
- Przewodnik Pierwszej Ogólnokrajowej Wystawy Kajakowej, Turystyki Wodnej i Wioślarstwa, Warszawa 1933 (zbiory Biblioteki Narodowej) – wyprawy wioślarskie, spływy zbiorowe, powstanie związku kajakowego.
- Monografie klubowe i opracowania Komisji Historycznej PZTW, w tym prace Ryszarda L. Kobendzy o WTW, Kaliskim TW, Płockim TW i sekcjach akademickich, oraz strony samych klubów.
- Baza „Towarzystwa i kluby wioślarskie” Stanu Wody – 171 organizacji z lat 1878–1939, 55 klubów działających dziś i 31 przystani, każdy wpis z zestawem źródeł i cytatów: stanwody.org/towarzystwa-i-kluby-wioslarskie.
Zastrzeżenia
- Rok powstania znamy dla 105 ze 171 towarzystw w spisie, więc wykres pokazuje rozkład tych 105, a nie całości. Niski słupek lat 1935–1939 bierze się także stąd, że dla schyłku dwudziestolecia mamy mniej list i monografii.
- Daty założenia bywają sporne. Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie podaje 1878, spisy z epoki także 1882. Płockie Towarzystwo Wioślarskie występuje z latami 1882, 1884 i 1885. W bazie każda z tych wersji stoi przy wpisie razem ze źródłem.
- Liczby członków i osad pochodzą ze statystyk drukowanych przez związek. Podajemy wyłącznie wiersze podsumowań, bo w skanach pojedyncze cyfry bywają nieczytelne.
- Spis obejmuje organizacje wioślarskie, w tym sekcje wioślarskie klubów wielosekcyjnych. Kluby kajakowe, które od 1930 roku miały własny związek, są w nim tylko wtedy, gdy działały przy towarzystwie wioślarskim.
- Nie twierdzimy, że wszystkie przedwojenne towarzystwa przestały istnieć. Z naszych danych wynika tylko, ile organizacji z tamtych lat udało się opisać i ile klubów wioślarskich działa dziś.